Home / Archives / بلوچی کہنیں شاعری -شیر محمد مری

بلوچی کہنیں شاعری -شیر محمد مری

بلوچی کہنیں شاعری

شیر محمد مری

 

بلوچی اکیڈمی کوئٹہ

©  بلوچی اکیڈمی کوئٹہ

 

کتاب ءِ نام                                     بلوچی کہنیں شاعری

نبشتہ کار………                           شیر محمد مری

ڈیزائننگ…….                              عزیز جمالدینی

کمپیوٹرکمپوزر                                 نذر بلوچ

پروف وانوک                                 اُلفت نسیم

اولی چھاپ                                   1970

دومی چھاپ                                  2011

پرنٹرز                                          ہائی ٹیک  پرنٹرز

شنگکار                                       بلوچی اکیڈمی کوئٹہ

دانگ                                         500

بہا                                             300/-

 

ISBN:  978- 969 – 8557 – 84 – 3

لڑ

 

رِد                          سرحال                                                                    تاکدیم

1                 پیشگال                اثیر عبدالقادر شاہوانی                                    (الف)

2                 سرحال                                                                               (ب)

3                 بلوچی زبان ءُ توار                                                                 (س)

4                 پیرا                                                                                   2

5                 میر چاکر                                                                            20

6                 ھیوتان                                                                               22

7                 جاڑو                                                                                 28

8                 ریحان                                                                                34

9                 ننگریں بیورغ                                                                       39

10                شئے مُرید                                                                           68

11                میران                                                                                85

12                حمل(رند)                                                                            92

13                سحاق                                                                                100

14                سخی نود بندغ                                                                      105

15                شاہداد                                                                               118

16                بانک مہناز                                                                         130

17                بکر                                                                                  136

18                لانگو                                                                                 140

19                بِنگو                                                                                 143

20                دوستین                                                                             147

21                بالاچ                                                                                 159

22                بانک سیمک                                                                       200

 

پہ

 

 

بِنگویں ،براھندغ میر خیربشک مری ءِ نام ءَ ……کہ ماںزبان ،ادب ءُ فن ءِ پچارے ءَ براہندغ ءَ گوئشتہ ! ’’مروشی ییں بلوچی ادیب ،شاعر ءُ فنکار نَیے تہ وتی جہدانی قبر انت نَیے کہ وتی وسانی تہاریں تنک دفیں گوراِن ۔اے تہ وث وثی جند ءِ گوئزو ریانی سردستیں شہید انت ۔ بیااِث ماہرسئے ییں دستاں انیشگ ءَ دیوں وتی ءُ گوستغین آں ماں لُڑا رویں مُژاں ہیڑت نغاہی ءَ پول اوں۔  ’’زیند ءِ سومری  ‘‘ ءَ مَسُک داث ءُ پرام اِث ءُ شہ آنہی نامُوز ءَ پروت ءَ کھوگھویں نامے کنغ ،ءُ پہ ناپیلویں نامے ءِ بندغ ءَ ماھڑی ایں ھلمہ دات ءُ دادی بھیرواں نہ آرغوں ؟

 

 

پیشگال

بلوچی اکیڈمی 1958ء بزاں شہ نیم پیڑی ءَ بلوچی زبان ،لوزانک ،دود و ربیدگ ،تاریخ ءُ روایتانی دیمرئی ءُ آہانی رکھ ءُ پل ءِ جہد ءِ تہا گلائیش انت،ہنچو پہ بلوچی لوزانک ،دودو ربیدگ ،روایت ءُ نند نیاد ءِ بارہ ءَ بازیں کتاب شنگ کتگ۔

اکیڈمی ءَ بلوچی زبان ءُ ادب ءَ ابید بلوچ قوم ءُ بلوچستان ءِ باروءَ تہر تہریں سرحالانی سرءَ گوں بلوچی ءُ اُردو،انگریزی ءُ فارسی ءِ تہا ہم کتاب شنگ کرتگ۔ ہنچو اے علمی ءُ لبزانکی ءَ بلوچانی علمی لوزانکی، تاریخی ءُ دودو ربیدگی مڈی ءَ کہ آسینہ درسینہ شہ یک نسلے ءَ دومی نسل ءَ بدل بوان ءُ مارا سربوتگ انت ما ایشان ءَ،یکجا کرتگ انت ءُ کتابی دروشمءَ تالان کرتگ انت۔

بلوچی اکیڈمی شہ وتی اڈ دیگ ءَ تاں مروچی سے صد ءَ گیش کتاب شنگ کرتگ کہ آگیشتر بلوچی لوزانک ،دود وربیدگ، گیدی قصہ ،گرائمر ،تاریخ ءُ زند حال ءِ سرءَ تالان انت۔

شہ بلوچی اکیڈمی ءِ نیمگ ءَ چھاپ وشنگ بوتگیں کتاب یونیورسٹی ،کالجاں ءُ اسکولاں ابید فیڈرل ءُ صوبائی پبلک سروس کمیشن ءِ چکاسی کورسانی تہا ہم ہورانت ۔ پمیشا ایشی لوٹ باز گیش انت ۔ہردیں کہ اے کتاب ہلا س بوہگ ءُ بے گواہ بوئگا انت ،پمیشا ماایشانی دوارگ چھاپ ءُ شنگ ءِ بست و بند ءَ کنگاہاں ۔

واجہ شیر محمد مری ءِ نوشتہ کرتگیںکتاب ’’بلوچی کہنیں شاعری ‘‘ ہم بے گواہیں کتابانی تہا ہوار انت پمیشا ہمے لوٹ ءُ گذرانی خاترا مااے کتاب ءَ دوارگ چاپ ءُ شنگ کنگاہاں۔

 

کوئٹہ                                                   اثیر عبدالقادر شاہوانی

20اکتوبر2010ء                                                        جنرل سیکرٹری

 

 

 

سرحال

قوم آنی روح ادب اِنت۔ زبان شہ وتی پتنیں ڈوبر ءَ ادب ءَ پیداکنت ءُ ماتی لولیاں دیانا کاریت ءُ ودینیت ۔ہرزبان ءِ وتی قوم ءِ لکھانی لکھ شریخیں پند،پوریات ءُ گزر ءِ گام گام ءِ ارتقائی منزل آنی تاریخ اِنت تہ ہرقوم ءِ اے قومی دروشم ءُ گوناف ءِ چاپ آنہی ادب اِنت کہ شہ ادب ءِ آدینغ ءَ قوم ءِ انسانی زند ءَ ءُ آہانی ارتقاءِ مانینوخیں دراژیں پند ءُ سرائرغ ءُ بڑزغانی گریں، آنہی گوستغیں تاریخ ءِ گوناف ءُ دروشم اوشیشے ءَ ساہرا اِنت۔ قومانی ءُ آنہانی ادب ءِ چاپ ءِ کشغ ءَ پہ آنہی زبان ءِ وستادی ءُ زانت کاری ءَ ضروری اِنت ۔ہرمحقق ادیب یا مورخ کہ ژ ا قوم ، قوم ءِ زبان ءَ نزانت کارءُ ناپوہ اِنت تہ آنہی کشتغیں قومی ءُ ادبی چھاپ ءِ دروشم ءُ گوناف ہمکر کوردیم ءُ مُژاروبیت ،کہ تی تہ تی ہواں چھاپ ءِ کشوخ وت آنہاں گیوارت ءُ پجّہ آرت نہ خنت۔ ہمے ساگی ایں کارگوں بلوچ ،ءُ بلوچی ادب ءَ کنے جیتہءُ بیئغااِں۔ ماں اے پلنگی دور ءُ باریاںکڑدے سہر پوستیں براہندغاں بلوچی ادب ءُ قوم ءِ سراقلم زُڑتہ۔ آہاں بلوچی کہنیں شاعری ماں انگریزی ءَ ترجمہ کتہ ۔پرمئے ہمے براہندغ بلوچی زبان ءَ ژا نزانتکار اَتنت ۔اغہ بازکمیں بلوچی زانت اِش تہ بلوچی ءِ ادب ءِ پوہ بی ئغ ژا آہانی وس ءَ دریں کارے اَت۔ ژا زبان ءِ نزانتکاری ءُ ادب ءِ ناپوہی ءَ براہندغاں ہرچیزے کہ وس کُتہ تہ آہانی کشتعیں ادبی چاپ ءَ چڑو بلوچی ادب ءِ گوناف نہ چرینتہ بلکہ قومی دروشم دی مژارءُ کوردیم کتغنت (اے ایوکیں پچارءُ بحثے کہ زبان ءِ نزانتکاری ءِ پجیّا ماں ہمے کڑدار ءِ براہندغ ءِ دروشم دی ہورکتغنت ) انگریز محقق ادیب ءُ مورخ ءُ آنہانی جھریت داتغیں، کشتغیں بلوچی چاپ ءَ گون وتی بھوتاری ءُ مئے ٹیہہ ءِ دروشم دی ہوار کتغنت۔ بلوچی چاپ ءَ گوں بیعت کتو اغہ دی مئے تی مہروانیں براہندغاں پہ بلوچی ادب ءَ آستین لانچتغنت ءُ پرمئے اے براہندغ اش آنگریزی مہرواناں دی ودھی بلوچی ءَ شہ نزانتکارءُ ناپوہ اتنت ءُ است انت۔ آتکو ساییں انگریزانی کست ءِ موردانغ آنی دلکشائی بِر ،کہ آہاں گوں حقیقتاں دیری ییں ہواری دی نیست انت۔ قصو ءُ دل تکائی وت گھڑیں پیراآنی سدوخیں چہرے شروع بیتہ !ءُ داں دانی راہی اِنت رَندی براہندع آں ژا انگریزاں دی گامے دیما زرتو گوں وتی واءِ شترامعنی بِراں ہاسکاری بلوچی ادب ءِ نام ءَ شہ تاریخ ءَ گپلے دی ماں ترینتہ ۔دانکو کہ مجرم ءِ نیت ءَ مہ پول ئے جرم ءَ سوہو بیغ گراں انت۔ ایشی ءَ شک نہ اِں کہ کڑدے براھندغاں گوں نیغیں نیت ءَ ءُ انسانی براں وتی وس کتہ پراغہ آں ژا بلوچی ءِ نزانتکاری ءُ ناپوہی ءَ تلشکتغنت تہ آہانی وس ءَ دراَت پرمنی لیکھوا ہمے رنگیں براہندغ یک یکے نغاہ ءَ کاینت ۔کرغی براھندغ ءُ مہروانانی دلکشائی بر وھاوی شترامغ ءُ وتی وت گھڑیں ترجمہ ءُ پیراہانی کشتغیں بلوچی چاپ ءَ تی آں تہ بل مابلوچ ادیب ،شاعر یا فنکار کہ اگاّ ایرکنوں ءُ گِندونے تہ ماوت وتی قومی گوناف ءُ ادبی دروشمانی پہجارغ ءُ گیرآرغ ءَ شہ لاچار اوں۔ اے کلیں نیخی بلوچی ادب ءِ نام ءَ ژا بیتغنت ءُ بیئغااَن۔ ازگار ءُ بھاگیاییں بلوچانی ژا وت وت ءَ را ءُ وتی زبان ءَ لاطماہی ءُ خود غرضیاں ءُ بلوچی ادیب ،شاعر ءُ فنکارانی ژا زند ءِ لحمیں موھلاں دیم چرینغ ءُ وت پرامغی گوات ءِ راستی ءَ چڑو ایشی زبان دی لاوارث ءُ بے واژہے ءِ سندھو ءَ نہ پجینتہ بلکہ ایشی ادب ءُ تاریخ دی گُشیکہ چُوری کتہ۔ تہ چوری ءَ ہرکس وتی چوانٹ ءَ تراھکینی ءُ نندھڑ کاپہ ہرکس ءِ دل ءَ کڑو بیت  ‘‘ نیں کہ دلانی وھاویں وت پرامغی بر،عملانی جواوّ ءَ بنت، مئے دل ءَ کپتہ کہ  ’’بلوچی کہنیں شاعری ‘‘ دوانکو کتابی صورت ءَ چھپیت ءُ گیدی دیما مہ ئیت توروانی براھندغانی (کہ آہانی پچارما اولا بُڑز ا کُتہ ) دلکشائی ءُ واھاویں شترامغی برءُ وت گھڑیں ترجمہ ءُ قصوانی رونڈی گارنہ بنت پرما جوانی ءَ زانت کہ لاوارث ءُ بے واجہیں زبان ءِ نندھڑ کاییں ادب ءِ چوری ییں ادیب ،شاعر ءُ فنکار ءَ پہ کتاب ءِ لکھغ نہ بلکہ چاپغ ءَ یہ آزمانی وَہاوے۔ وتی تی براہندغیں سنگتانی ڈولا مئے جان دی بُژلتہ ۔

گہگیریں بِرءُ بیوسی آنی گرءُ چک آں گوستغیں تیر ماہ بنگویں براھندغ پروفیسر ڈاکٹر نبی بخش بلوچ ایم اے ایل ایل بی (علیگ) ایم اے ڈی ای دی کولمبیا یونیورسٹی امریکہ) ہیڈایجوکیشن ڈیپارٹمنٹ سندھ یونیورسٹی ،چرءُ گردی ماں شال (کوئٹہ) ءَ آتکی ات ماروشے اے وتی بُڑزی پیراءُ حال داتہ سانڑیں مڑد میر مٹھا خان مری ءُ ماخ توں۔ بنگویں براہندغ ءَ مادوییناں پہ نغدہاں بستہ۔ مابراہندغ ءَ نغدہ وتی کُمیں حال پیرا چِرپہ چرائی ءَ براھندغ میر خیر بشک مری ءَ ماں پچارے ءَ داتہ ۔میربلوچ ءَ برشکند تو چڑو ھمکر گوشتہ (تہ مڑتغ ئے من نہ گریتہ ؟)کتاب ءِ چاپغ ءِ گرانیں باربراہندغ ءَ زڑتو وڈھ ءَ بارکتہ۔ مئے علمی ءُ پَٹ پول ءِ مڈی کوھستان ءَ سرآتکغنت۔ چکریں موادءُ علمی مڈی یے گوں ماں شال ءَ استت؟نواب اکبر خان بگٹی،سردار سیف الرحمن مزاری ،میر مٹھا خان مری، محمد بشیر بلوچ ءُ تاج محمد بلوچ  ’’ریڈیو پاکستان کوئٹہ  ‘‘، عبداللہ جان جمالدینی ،عبدالواحد کردءُ مُرید بگٹی ہمے کلیں براھندغیں براتاں تورو ءُ مِنتاں شہ باروں کہ آہاںمارا مواد ،علمی صلاح ءُ دست بھڑائی داتہ۔

اے دی مزنیں بلوچی شموشکاری یے بیت کہ ماہواں براہندغ ءُ براتانی پچار ءَ مخنوں کہ آہانی براتی کوفغ ءُ براہندغی براں کتاب ءِ پریس ءُ چھپائی ءِ پندھ ءَ مارا بھڑائینتہ ۔ بنگویں برات ڈاکٹر بنی بشک بلوچ ءِ فنی رہنمائی ءُ وخت پہ وخت ءِ صلاح دیئغ ءُ پروف ءُ ٹیکنیکل غلطیانی کشغ ،براھندغ محمد اسماعیل خان نون ءِ کچہری ءُ ٹاھکو ،مزن نامیں نواب محمدعلی خان لغاری بلوچ ءِ آریفیں پِت ءِ نندونیاد ،ڈاکٹر ءِ کستریں برات میر مراد علی بلوچ ایڈیٹر سندھ یونیورسٹی ،تنگودروشمیں برات بچ محمد شریف ءُ ماماعلی بشک بلوچ ایڈوکیٹ ہرسئے آنی سئے ماہی دراژیں مہمانی ءُ بھوتاری چیٹ ءُ مشکولائی سنگت محمد ابراہیم جویو سیکرٹری سندھ ادبی بورڈ ، حافظ محمد اسٹنٹ لائبریرین ءِ کلیں براھندغانی ہمے رنگیں نیخی ءُ براتی کوفغ اِنت کہ داں زند ءَ شموشتہ نیا اَنت۔ نیں کہ بیڑا فقیر ءِ شادہ ءُ مرادانی لوٹ ءُ بجھارتانی کچہری ،یونیورسٹی پریس ءِ دراہیں عملہءُ براھندغ اعجاز محمد صدیق ءُ برات محمد حسین بلوچ فورمین پریس ءِ منتاں دی باراوں کہ آہاں گوں مادلی دست بھڑائی داتہ ۔نَیے کہ ماوتی پوریاتی ایں برات میر غلام مصطفی بگٹی ڈرائیور) ءِ دیر نیادی کوفغ ءُ بِراں شموشتہ کنوں چوکہ ما کمیں بڑزا گوئشتہ ما ءُ بلوچی ادب ھڑدوییں ژا بنگویں براھندغ میر خیر بشک مری ءِ توروءُ منتاں سرا پادی ءَ باروں کہ آہاں مئے منتھغیں زیند ءِ بار ماں وتی با رزیریں کوفغاں زڑتہ ءُ شواں وڈھ ءَ پارکتہ کہ آنہی بالاد بیغ ءَ تصورّ ءَ ژا بلوچی ادیب ،شاعر ءُ فنکار ءِ جان بُژلیت کہ وڈھ ءِ نام اِنت (زَرّ) میر بلوچ ءَ زرّ ءُ کتاب ءِ کلیں خرچ ءِ بارزڑتہ ہدیں تامروشی  ’’بلوچی کہنیں شاعری ‘‘ ماں کتابی صورت ءَ گوں ہژدہ وش زیمریں براہندغ ءُ بانکیں شاعرانی شئیر ءُ پیراآںشوئے دیما انت ۔اژ بازیں لاچاری وجہ آں ماں کتاب ءَ نَیے تہ ساگی ییں شاعرانی پیلویں شئیر دات کُھتغنت نَیے کہ کلیں کہنیں شاعری ۔اے ساگی ایںشئیر انت کہ ہرڈیہہءِ بلوچ بازکمیںشہ وتی اے ادبی میراث ءَ سئی انت ۔ماگوںکتاب ءِ لِکھغ ءَ اے دعوی چی نہ خنغوں کہ مانوخیں تخلیق یا نوکلاییں تحقیقے کُتہ۔اے ضرور شوں ! کہ  ’’بلوچی کہنیں شاعری ‘‘ ءِ گوئنڈیں مطالعہ ءُ مئے سرا وسی پوریاتے ضرور استت۔ نیں کہ اے کتاب سنگ ءِ لیکھ انت ۔علم ءُ پوریات انسانی تاریخ ءِ ڈئولا دراژ ءُ پتن اِنت ۔ماگوں ھوس ءَ اے گشوں کہ ژا گوستغیں تاریخ،ادب، استین براہندغ، بلوچی دپتر، مِراتی پیراءُ کتاب ہرچیزے کہ مئے اگہ آتکہ ماشہ آہاں وتی بہر پیلوی ءَ گپتہ ۔ نیں اے ادبی پوریات پہ شوئے تی ادبی پوریاتاں حیالی اِنت ۔

 

 

 

 

 

 

بلوچی  !زبان ءُ توار !چے؟

 

کسے زبان ءِ بارواچڑو ہمے گوئنڈیں سوال ءَ شہ مارا کنت ! کہ بلوچی ءِ توار ءُ لوئز ماں لیکھو ءَ چکر انت ؟ تہ اش ما ہما بلوچ کئے اَنت کہ دست ءَ ڈوبر ءَ جنت کہ اَدنڑ لیکھو ءَ دنت ؟؟ ہمے سوال ءِ جواو ءَ دنت ۔ہمے سوال ءِ جواو اغ ماگوں سقراط ءِ گوشتن ءَ چو ش اے بیر ءَ دیوں کہ لِکھ ءُ پڑھ آنی بلوچ ہمکر سئی اوں کہ ما بلوچی زبان ءِ باروا سئی نہ اوں ۔انپڑھیں گیدی ہمکر دی سئی نہ اِں کہ ھچی دی سئی نہ اوں تہ مامزاییں راست گو اوں ۔ککاں لڈو ڈول ءَ وت ءَ رالِکھینوں۔ پیشی ءُ رائی ییں چور جت ءِ اڑدو لوئز ءُ توارانی لیکھ ءَ بلوچی ءَ ہنددیونے تہ سوال ءِ کنوخ چڑو حشک ءُ حیران نہ بیت۔ آ مئے سرا ٹاہکوے جنت کہ اے  ’’تہ ہمکر دی سئی نہ انت کہ زبان چے یے ؟ یاچے ءَ گوئشنت ؟ ‘‘ اغ آ وت دی زبان ءُ  فلسفہءُ علم ءُ بلوچی ءِ باروا مئے ڈول ءَ دنمب اِنت تہ پہ ناکام ءَ سرا لُڈینیت ۔ماکہ ماراوتی پہ وتگڑیں بلوچی نام ءِ لکھان ءَ ہمے چے یے ؟ اے دومی سوال اِنت مئے تک ءُ تورانی لکھ ءُ پڑھ انت ءُ لکھتغیں وت ماراہمے جواو ءَ دنت کہ من تہ بلوچی نے آں ۔اغ کسے ءِ دل ءَ گجھیں بلوچی ے است اِنت تہ ڈائنڑ ءُ بھوپا کس نہ اِنت کہ مئے دل ءَ کشیت یاحالاں سئی بیت  ’’پچیکہ ما بلوچی ءَ وتی زبان نہ بلکہ امانتی آوارے کتہ پہ ناموز ءَ گیلہینگ ءَ اوں  ‘‘۔ من ماں کتاب ءَ (ت۔ٹ۔د۔ں) چیارلوئز لکھتغنت ہمیشاں ژادہمی لوئزءَ بِل باقی ہرسئے ییں لوئز پہ ہواں بلوچی توار ان اَنت کہ چندی وتی توارانی ڈول ءَ پہ جان زوری ءُ امانتی ناموز ءِ پیراہی بیان ءَ آتکغنت۔ نیں چوکہ ماپہ بلوچی توار ’’ن ‘‘ سندھی لوز  ’’ٹ ‘‘لکھتہ تہ لازمی اَت کہ پہ بلوچی ءَ ہواں توار کہ اول ءَ ماگوں  ’’اُردو  ‘‘ ءِ ’’ٹ ‘‘ ءَ پیلو کت تی لوزے بیاروں ماپہ ہمے توارءَ سندھی لوز  ’’ث ‘‘ (ٹ)اُردو ءِ ہند ءَ زرتہ ۔ت۔د۔ٹ۔ ءِ توار چے اِنت ۔اے چوش اِنت (ت) لغور مڑد ءَ ہیل اِنت کہ چڑو گیتاں ءَ تپیت ۔گیت ،گندھ ۔ٹورا (ث)گورنمنٹ کالج کوئٹہ ءِ ٹائم دہ منٹ ءِ چک ءَ دہ اِنت (د) پیداں پوداں پیداغیں (ٹ) ناساڑی ییں واژہ ءِ میہی نرکنت۔ ساڑی ایں رندیں آں رندیں لالان ءَ لولی داتنت ۔پہ ہیرتیں پیرا ءَ دیمی تاکاں بگند اِت ۔

 

 

 

پیرا

ماں اے ساڑتیں زمین ءِ دل بند ءَ مزاییں بڑزغاں کشیت ۔ہمیرنگیں دل ءِ کشتغیں بُڑزئغ ءَ ژاماگوئشتہ کہ بلوچی ءُ آنہی ادب ءِ پیرا ءِ لکھغ چُکی لیو ءُ آوارے ۔پربلوچی ،ایشی ادبی چپ ءُ چوٹ بُرزئغ ءُ سرائرئغ ءِ مشکلیں پند ،جند ءِ زبان ءُ آنہی ادب ءُ وتی علمی بیوسی آنی سماہ اوں چوں کپتہ کہ قلم زُرتو پہ لکھغ نشتغاں زند وت یک بدتغیں پیراے ۔ادب زند ءِ پیراءُ چاری اِنت ءُ ادب ءِ ماں ادبی دورءُ باریاں بہر کنع بَتر مشکل اِنت ۔گڑ ا پہ منی ڈولین درشینے ءَ گوں بلوچی شاعری ،ادب،فن ءِ زبان ءَ گوں انسانی زند ءِ شُشغیں مُشغیں گیوار ،اوشیشیں روح ءِ فن ءَ چہ پاکیڑی ے بیتہ بیت ۔ ’’توکلی مست ‘‘ ءِ اے گالاں گوں    ؎

من صَد ء َبکّاں وت سئولا کنت پہ رھاں

نِند نگاہ داربی کہ کاینت آں بھیڈی ڈبراں

ماوتی پیرا ءَ سئے وَنڈاں بہر کنوں ۔سری زبان ،دوہمی کہنیں شاعری ،سیئمی بلوچی توار ءُ لکھغ ءِ بہر۔

تاریخ شاہد اِنت ،چوکہ انسانی تاریخ قدیم انت ہمے رنگا اے سپیت ءُ سُہر گشوخیں آریائی زبان  ’’بلوچی ‘‘ قدیم ءُ ایشی ادبی مِرات کٹک  ’’کنک ‘‘ ءِ ڈولا گراںبہا ءُ پتن انت۔ ’’اے زبان ماںکوڑی ءَ سرسری چہ چوشیں دروشماں رائی بیتہ ءُ تاں وختاں لکھ ءُ پڑھ ءِ زبان اَت ؟ ‘‘ ہمے دوسوال انت کہ جوابان اِش تاریخ ماں وتی تنکیں ڈوبرا دانی سندھوے ءَ لِکینتو گُجھ کتی انت اِش۔بازیں محقق ادیب ءُ مورخاں ژاوتی نیمغا سنگ ءِ لیکھ کتہ کہ بلوچی پارسی ءِ آتکغیں تھڑتغیں ناسلیمیں پانچ ءُ پادغ یے۔ پرہرکسے کہ اے قوم ءِ دروشم ،بلوچی زبان ،ایشی توار ءُ لوزانی ماتو بہران ژاپیلوی ءَ پوہ ءُ سئی اَنت ہماں مردم چڑو شہ براہندغانی ہمے ہمصلاحی ءُ پیصلہءَ علمی طور ءَ نہ خننت بلکہ ہمے دی گشیت کہ اے بلوچی ءِ ژاناوستادی ءُ نزانتکاری ءِ یک تکی دل کشائی پیصلہ یے۔ ایشی ءَ شک نہ اِنت کہ بلوچی ءُ فارسی آریائی ءِ جنیک ءُ وت ماں وتاں گہار انت۔ گہارانی بازیں دروشم قدرتی گوں یک دومی ءَ دی داں سندھوے ءَ ہواربنت پر خُو، خصلت ،بندءُ انگھو، ڈیل بالاد، ہاٹی ءُ گذر ہرکسی وتی وتی اِنت ہمے گہاری ہم دروشمی ءَ ژابراھندغاں دو گہار یک دومی ءِ پیدائشت گوشتو یہ تکی پیصلہ داتہ ۔

ناہیَے ھخامنشی بادشاہانی ہواں ہزارانی ہزار سال ءِ پیشی کتبہ ءُ ادب ءَ ژا کئے ناسئی ءُ  نازانت اِنت کہ آمروشی دی پارس ءِ تلانگانی انیشگ ءَ جَکّتو شاہدی ءَ دئیغاانت کہ خروخیس (کورووش) داریوش اعظم آریانہ ارشامہ ہخامنشی شاہانی ہمے کتبہ آنی زبان گوں مروشی ایں بلوچی ءَ شیر شریخیں جاڑیں گہاری ہم دروشم انت ءُ مروشی ایں پارسی چو جدماتیں دیریں شیر ءِ گہارے ءَ دروشماں دنت۔ اے ضرور است انت کہ ہزارانی ہزار سال ءِ کُوڑی لڈءُ لمانی پند گوازینتو گوں نوخیں گذراں ہمے کہنیں بلوچی  ’’کتبہانی ہخامنشی زبان ‘‘ ءُ مروشی ایں بلوچی ءَ بازکمیں پُٹے ءِ پرکھے ماں نغاہ ءَ کئیت(پراداں مارا نقطغ دی گیرآرغی بیت کہ دنیا ءِ ہرزبان ماں دورءُ باریاں وتی لوئزءُ معنا آں مٹائینیت ) اغ کمیں کہنیں ءُ مروشی ایں بلوچی بازکمیں بدلتی اِں ءُ دی چڑو ماتو ءُ ادب۔ پرزُبان ہواں ہخامنشی آنی دورءُ باری ئیغ اِنت کہ ماں پارس ءِ تلانگاں لکھتغی انت کہ ہمے زبان ءَ رابراہندغاں کہنیں پارسی گوئشتو بتر پہ تکائی پیصلہ کتہ ما ایداں کمیں کتبہءُ آنہانی مروشی ییں بلوچی ترجمہ آں دئوں ۔پارسی زانت کار ہمیشاں گوں پارسی ءَ ترجمہ کننت ءُ گندنت کہ ہخامنشی آنی زبان کہنیں بلوچی انت یا کہ کہنیں پارسی؟ پڑھغ ءِ سوکہ ءَ ماکتبہ آں ک ،ب ءُ بلوچی ءَ  ’’م، ب ‘ ‘ لِکھوں ۔

 

کتبہ نمبر خرسین یاکروسس

ثیتی : خثیار شیا: خشائیا: منا: پتءَ : دارایوش ۔دارایوش پت ءَ : اوشتاسپا: نام ءَ : آھا: وشتاسپاھیءَ : پت ءَ : ارشاما: نام ءَ آھا: اَت ءَ :وشتاسپا: اَت ءَ : ارشاما: آب ءِ : اجیو تام : آچی: آہرمزدام: آواث ءَ : کیم ءَ : آھا : دارایوش : آم : ھی ءَ : منا:پت ءَ :آوام : خشائیا: آکُنوش: آھی ءَ : بومی ءَ : یاث ءَ : دارایوش : خِشاثیا آباو ءَ : وسی : تبی ءَ : فرثرا: آکُنوش

م ۔ب ۔( ا)

شی : بادشاہ: منی : پت ءَ : (یاپِث ءَ )دارایوش ۔دارایوش پت ءَ :وشتاسپا: نام ءَ : آنہی ءَ :وشتاسپاھی ءِ :پت ءَ : ارشاما: نام ءَ : آنہی ءَ : اَت ءَ (یااَثہ) وشتاسپا: اَت ءَ : ارشاما: اَب ءَ (یاابہ) آنجیوتاں (آنجیو (تاں) آں چی : آں ھرمزدا : ءَ وت ءَ : کہ ما: آنہا: دارایوش : آم ءَ : ھی ءَ : (اماھی ءَ ) منی : پت ءَ : آواں : بادشاہ : آں کھنوش: آنہی ءَ : بودنی یا بُومی ءَ : پت ءَ دارایوش : خشایثیا: آں باو ءَ : وسی :تی ءَ (آں باز ءَ وسینتی ءَ ) فرسرا: آکھنوش : (اکھنا نٹوش)

(ک ب) کتبہ (۲)  ’’اریارمنا ‘‘ ھمدان

آریار منا: خشائییا: وزرک ءَ : خشائییا: نام :خشائییا: پارسءَ : چشپیش خشائییاھی ءَ : پوک ءَ: ھخامنش آھی ءَ :ناپ ءَ : ثیتی : آریارمنا: خشائییا: اییام : ڈیہہ اش پارس ءَ:یتی ءَ :ادم : داریامی: ھی ءَ :اواسپ ءَ :آمرتی ءَ :منا:بگا: وزرک ءَ: آھرمزدا:فرابرا: وشنءَ: آھر مزداھا: آدم: خشائییا: ای ام : ڈیہہ اش : امی !ثیتی : آریار منا: خشائییا: اھر مزدا: منا: اوپس تام:برات

———————————————————————

(۱)کتاب اولڈ پرشین ودھ نوٹس ٹرانسلیشن جلد ۳۳  ’’کنٹس  ‘‘امریکن اورینٹل سوسائٹی امریکہ صفحہ نمبر۵ ا۔ایکسٹریکٹ ۱۰ تا۲۷

(۲) ساگی ییں کتاب ءِ ص ۱۶ا،ایکسٹریکٹ ۱ تا۱۱ ۔

 

 

 

(م ب ) (۱)

آریامنا: بادشاہ : اوزوراک ءَ : (خ) بادشاہ : نام : بادشاہ پارس ءَ چشپیش: بادشاہ ای : پسغ : ھخامنش ءَ ای : نواسغ ءَ : شی: (گُشیت) آریارمنا: بادشاہ : آنھئیں : ڈیہہ اش : پارس ءَ : تی آ: من (ادں) : داری ءَ : اوواسپ ءَ : امو مڑدی ءَ : منابشکا (بشکتہ) او زوراخ (یاک) ءَ آھر مزدا: پرایرے : وھشن ءَ : آھرمزدا آنہی ءَ : مناں (ادں) بادشاہ: ہوانہاں : ڈیہہ اش : ھمے : شی : آریامنا : بادشاہ : اھرمزدا: مناں : پِس وتام : برات:

چوتہ ھخا منشی دورءُ باری آنی شماریں کتبہءُ علمی مڈی استنت پرماژا پیراءِ دراژی ءِ ہژنمب ءَ ہمے دوءِ سرا اے وخت ءَ بس کنوں۔ نیں ماکڑدے ہمیرنگیں لئوزدئوں کہ آں دیری ایں ہمے ھخامنشی  ’’ءُ ‘‘ زوراسستریں  ’’اوستا ‘‘ ءُ مروشی ایں بلوچی ئیغ انت چوکہ یک محقق ے ماں ہمے کہنیں ھخامنشی زبان ءِ تحقیقات ءَ لکھیت کہ ہمے کتبہانی زبان ءُ بولی گوں کُردی زبان ءَ نزیغ اَنت !ءُ گون یک تی زبانے ءَ کہ بلوچی گوشنت یے۔ ماپہ پڑھغ ءِ سوگہہ ءَ کہنیں زوراستریں (گبری) گبری ءِ دی دوسئے بہر انت ) ’’اوستا ‘‘ ءَ پہ گونڈیں راہے گروں کہ (۲) اے کہنیں زوراستریں اوستا گبری ک گ ءُ مروشی ایں بلوچی ءَ م ب لِکھوں ۔مئے خیال ءَ اغ زبان ءِ یکدومی ءَ چہ یکی ءُ نزیکی بیتہ بیت تہ بلوچی ءُ کُردی بازنزیخ انت بہ نسبت بلوچی ءُ پارسی ءِ (۳)

——————————————————————–

(۱) ٹرانسلیشن آف دی پیسی منز ءِ گوں اِن دی میڑیل فاردی سٹرئس بائی وی وی ھاکو وسکی ۔

۲؎  ۔ اے وی ویلیم جیکسن (اوستاگرائمر ) آف کولمبیا کالج نیویارک سٹی ۔

۳؎  ۔دی گیبری ڈییا لکسن جلد ۱۶ سپوکن بائی زوراستریں  ’’ اے کرادی پروفیسر ڈیلا سکول او رینٹل نیلا آریونیورسٹی ڈی روما ۔

 

 

ک گ

م ب

ک گ

م ب

پِت

پِت ،پث

برنیتی

برنیتی

نیاری

نیاڑی

گرم

گرمیں، گرم

دھو

دو

تپتی

تپتی (تپتغیں )

آر (اُت ءَ )

آنہ اَت ءَ ) اُثہ

ھیتم

ھپتیں ۔ھپتمی

ڈاتار

ڈاتار

دَور

دَور ۔دوری

پس

پِس

اشتریم

ھُشتر۔ھشتریں

پاد

پاد

نریم

نرین

دھک ءَ

دھک ءَ

میش

میش

اژ ءَ

اژ ءَ ،ژ ءَ

کرم

کِرم

آھُر

آھُر

پنیر

پنیر

آھی

آھی ،آنہی

گُرک

گُرک

آنطر ،انتر

انطر،انتر

ریش بے ریش

ریش /بے ریش

دعیوا

دعوا۔دعویٰ

دُز

دُز

دراژیم

دراژیں

دژمن

دُژمن

زریم

زریں

پشین

پیشین

سپیتیم

سپیتں

حیُون

حیوان

مِری

مِری(مِرغ)

چَور

چَھو،چَو

رودینتی

رودینتی (رُدغ ماثو)

ٍکور

کور

منی ءَ ،منا

منی ءَ مئی ءَ

ترکدان

تزکتان،ترکغ

کہئی

کیہی

سَرنا

سرنا، سَرند

ترا

ترا

ِمِنا

منا

نیں ما پیرا ءِ دوہمی ڈاکوّ ءَ بلوچی کہنیں شاعری ءَ گِروں۔ سرسری تہ کہنین ءُ نوخیں شاعری  ’’ادب ‘‘ کڑد کنع گیوارغ ءَ پہ گزیا کچ ءِ ٹاھینغ ڈینگا بازگران اِنت ۔پہ گوشغ ءَ تہ مڑدم ہرگوستغیں ءَ کہن ،ساڑی این ءَ نوخ ءُ آئوخین ءَ نوخیں گوئشت کنت پرگونے چیرورپتار ءَ ہرنوخینے رئوت کہن بیت ۔گڑا بلوچی ادب ءِ گیوارغ ءُ آنہی کہنین ءِ نام بندغ بتر ڈینگا گران اِنت (پچیکہ ژاپنچصدسال ءَ پیشی ادب وت ژ ا اش مادہ ءُ دھڑ انت ) تہ ماژاتاں دئورءُ باری آں گرد اں تاں وختانیءَ کہنیں ادب گوئشت کنوں۔ ایداں ژا ادب ءَ مئے مطلو گوں شاعری ءَ اِں۔  ’’دوآنکو کہ غلامی ءِ سیاہیں شف ءِ گُگھ تہاریں مُژاں اُلکہہ چیار ماں کُنڈی املسی ءَ نہ بیڑ تغت ہمے باری ءُ دئورءِ ادب ءِ نیمغا کہ نغاہ ءَ پر ینوں ! تہ ما گندوں کہ ادب  ’’شاعری ‘‘ ماں درباراں پہ سپت ءُ ستاھی داد ءُ براتاں پلتری ءَ نہ نشتغی اِں، نَیے کہ ادبی روح ءُ دل امصلاحی پہ اے ٹیہہ ءُ ناجائی راہ ءُ راہ بنداں بالاد اَت، نہ ماں نرازانی دیواناں پہ چرپیں زمب ءَ زونڈ ءُ کونڈے علو کتغ ات یے ۔بلکہ روح ءُ حتر انسانی بِرءُ گذرانی بلوچی سُتی آں گوں سلیمی ءَ چنشغیں۔ گوں گذر ءُ کچ ءَ ما ہمے دئورءُ باری ءِ ادب ءَ گیوار تو داں سندھوے ءَ  ’’بلوچی کہنیں شاعری  ‘‘ گوئشت کنوں ۔

ژاولرے وختے ءَ ’’ کہنیں شاعری ‘‘ ءِ سرا ٹوک ءُ توار بیانا پیداغنت۔ بازیں براھندغ ماں ٹوک ءُ توارآں پہ امصلاحی یے کار اَنت کہ (کُہنیں شاعری سرتمنی ناپیلویں مُچی ءِ دئورباری ءِ ادب اِنت۔کہ ماں ایشی ءُ مُچی ادبی گزرانی پیلو کنغ ءُ دیما برغ ءُ پہ آوخیں نشک میچی ڈس ءُ پار ءَ ہاٹی ے نیستنت پچیکہ اے ادبی طور ءَ ناسلیم ءُ ناپیلو انت ،دوہمی لوزاں گُریں ہرکسوڑی پروتی وڑے) ماگوں براھندغانی ہمے وت وتی گسست و گوکوہانی کچ ءُ پرکھ ءَ امصلاح نہ اوں۔مئے دل شیت کہ ہرچیزے گوں دلجمی ءَ پرکھ ءُ پیلویں کچ ہواں ساہتی بیتہ بیت کہ مردم آنہی بر، کڑدار ءُ وخت ءِ تل ماں تل ءِ حالاں ژاپیلوی ءَ سئی بیت ۔گڈا بتر پہ بلوچی کہنیں شاعری ءَ کہ ماں اے گالاں بستغیں بندے ءِ فنءِ مارا گوں ٹک نغاہ ءُ ہیڑت نظری گندغی بیت (پچیکہ اے گوں پت پیرکی ایں یات گیرانی زبانی میراثے ۔غلامی ءُ تمنی ءِ دلکشائی بر ءُ ملامانی بے لیکھہیں تنکیں سینغانی، ڈوبراں چو تفریں تیرے ءَ گالان ءَ دی براھندغاں پُجتہ ) ژا واقعہ ءَ سری ہواں سبب ءُ وخت ءِ حال ءُ پیرا گندغی بنت کہ دئورءُ باریانی گیدی ءُ مڑدم ءَ پہ وتی سماج ءُ زند ءِ قائم کنغ ءُ دارغ ءَ چے چے تک تورءُ کسب ءُ کار کتغنت ءُ پچے ہمے رنگ ءَ سوچتہ اش  ‘‘ پچیکہ انسانی سماج ءِ ماڑی گوں مذہب ءُ اخلاق ءِ واراں بڑزا نہ بیت بلکہ فطرت ءُ انسانی پوریات ءِ واراں گوں سمبریت  ‘‘ تہ مارا دی پدی پندھاں گڑدغی بیت ءُ ہواں سوئب کوڑی وخت ءِ تل ماں تلیں حال ءُ پیرا ءُ ماحول گندغی ءُ ژاہمیشاں دے سندھوے سئی بیغی بیت کہ چڑو ژاآنہانی لاف ءَ کہنیں شاعری پیدا نہ بیتہ بلکہ ہمے نقطغ ءِ شموشغ ءُ الغ ءَ ژابراھندغ تِرّ تو بُلتغنت۔ کوڑی دیر سریں پندھ ءُ زند ءِ روش روزینی گذرانی طلبءُ رسد ءِ یہ بہریں دراژیں گروچکاں اے قوم ژاوتی اولی جائیدی بودن ءَ پہ اُلکہانی گرئغ ءَ روش آسان ءَ رائی کتہ۔ اُلکہہ گوں واژہ ءُ زحمانی زوریں رہاں بستغی ءَ بنت پہ نوخیں ملکانی گرئغ ءَ ہمے بلوچی قوم ءَ وتی میراثی برگوں ہمے رنگیں سماجے ءَ بستہ کہ آں جنگی سماج گوئشتہ کئیث۔ ہمے سماج چھڑو پہ جنگ ءَ آنہاں پولتو چر داتغنت۔ گزر، طلب ،بہر، رسد، کڑداری، جنگی سماج ءِ ہمے سرکڑدہیں ءُ راجی نقطغ ءَ ناسئی ءُ ناپوہی ءَ مئے براھندغ کہ مااول پچارش کتہ تلشہ کتغنت۔ چہ شمے تُلشکگ ءُ تلشکگاں براہندغ  ’’کہنیں شاعری ‘‘ ناسلیم ،ناپیلوی ،نازانتی ءُ ناپوھی ءَ مُچی ءُ تُمنی ادب ءِ ماں نغاہ ءَ کیت،مہر مینتغ چونہ گندیت کہ ہواں دئورءُ باری ءِ بلوچی جنگی سماج ءِ گزر بلوچی کڑدار ءُ مڑدی قرض ءِ سراایر کنغ جیتغنت۔ کہنیں شاعری بتونی واہو اں گوں ڈسیت کہ آ دئورءُ باریاں نینکہ طبقاتی جنگ استت ءُ ننکہ طبقاتی جنگ ءِ ہتھیارءُ ریاست ءِ ڈس ءُ پاریے دوہمی نقطغ کہ آنہی ءَ کہنیں شاعری ءِ گوناف ءَ رانڈو داتہ آنہی دروشم مژارو وکوردیم کتغنت ۔ہواں پلنگی ءِ غلامی دئورءُ باری انت کہ براھندغ ژاغلامی دئورباری ءُ آنہی ءِ پیدائشت آں چم بُوٹِتو چو طلاق پٹی ے پہ بہ تاش ءَ گوئستغنت چو نہ گِندنت کہ غلامی ہمے دورءُ باری ءِ پیدا کتغین وت گھڑیں شاعری، گال، حدیث، پیرا،ءُ تاریخی حوالہاں تہ کہنیں بلوچی سماج ءُ شاعری ءِ دیم گوں وتی رستریں چنمبواں شیخڑ ینتو بتر کوردیم کتغنت۔ اغاں براھندغ پہ گراں وہاوی نغاھے ماں دور ءَ پرین اَنت دی تہ گوں اے عجویں بہرءُ دلیل آماں اِشانی پرکھ ءُ کچ ءِ نغاہ ءَ پلنگی غلامی ءِ دورباری ءِ بلوچی سرکڑدوئی رواجی سماج ءَ کئیت ءُ ہمے سماج گونے کہنیں شاعری دورءُ باری ءِ بلوچی کہنیں شاعری دئورباری آنی سماج ءَ بہیننت چو نہ گندنت کہ اے سماج پلنگی ءِ وت گھڑیں وتی گزری قانونانی ہمیرنگیں چاب داتغیں ٹنمب ءُ اولی سماج ءِ کنِویں بہرے۔ آچو نہ گندنت کہ پلنگی ٹاھنتغیں سرکڑدہ وت تہ ہچے نہ اَنت، غلامی ءُ پلنگی ،کلیں بے بختی آنی باعث انت ۔

تاریخ ماراماں گوستغیں مُژاں ڈسیت ۔ہروخت کہ قوم ءُ وطنانی سرا سیمی دری درنگانی زورءُ غلامی ءِ دُھند ءُ مُژلیت اِنت ءُ چیاریں چودھاری اش ایر نندنت تہ غلامی دئور وت ہمیرنگیں آدینخ بیت کہ ماں آنہی ءَ صورتانی نہ بلکہ سیرت ءُ کڑدارانی وت گھڑیں وت پرامین سترآنی کوہیں کلاتانی ھند ءَ حترانی گوناف گوں نوکلاییں دروشم ءُ گوں ایک ایکیں عجویں رنگ ءُ بہران ساہرابنت۔ اڑام ءِ پہ شرع ءُ پلوپاند ءَ تک ءُ توریں، ہژنمب ءُ گوندل ہرجواییں بدیں کارءُ کڑدار ءَ ژاوتی بیوسی ءُ لاچاری ءِ مونجائی ءَ پولغ اِں،دل ترک ءُ لغور لانڈی ایں غلامی ءِ ٹورجاہے بشامی ڈانڈوڈئولا گندھاں ربڑھغیں، موڑی ءَ مخن کہ مئے  ’’سخنگِرم ‘‘ ماراوت وتی سرا لکینانا ،ہرکس ءِ سرا مڑدی جُو جوے استنت تہ آں دی گنوخی سندھو ءَ پجیت۔پرکل ءَ اش ودی ماں غلامی دور ءَ انسانی طبیعتاں ناجائی، کمینگی ءُ تنک سینغی ردیت۔ دری دِنگ غلامی ءِ ہمے فطرت ءِ گوں چنکان آف دیانا دستاں ساکنانا، گوں بچی انگلاں باڑتش رودینانا، ہمے فطرت ءُ طبعیت ہرچی یے کہ رونت رُدانا تہ چندی شاعر، حدیث گو، ءُ موّرخ آں دی برنت پیداکنانا۔ پر آنہانی خیال، تصورءُ تحقیق ءِ وارمنے غلامی کاناف ءُ ملام ءِ توثغانی سرا ایر بیت ۔اغہ ہمے رودینتغین ءُ رُستتغین براھندغاں وتی کڑدار ءُ میراثی داشتہ کتوتہ وتی فطرت ءُ ملام آہانی ریم منے بلوچی شاعری ءَ سلیم ءُ پاخیں روح اوشیشیں دئور ءِ انیشگ ءَ، ءُ ھواں وخت ءِ مڑدمانی کڑداراں مٹتغ انت تہ عجویں حالورے چی نہ اِنت ۔جاہے تہ گنُے شاعری گال ءُ وت گھڑیں براں بلوچی کڑدار ءُ قومی شاعر ’’ننگریں بیورغ ‘‘ ءُ بانک سدو ءِ پیراآں پدھر اِنت (چوکہ ماں دیمی تاکاںداتی اَں) جاہے وتی ملامیں فطرتانی پیرآں گوں شہہ مُرید ءُ بانک حانی ءِ سچاییں عشق ءَ گوں وت گھڑیں تاریخی حوالہاں براھنغ اِنت کہ بلوچی باہوٹی شد ءِ پالوخیں ءُ سی سالی ییں زحمانی جڑساکتغیں بلوچی کڑدار ،رند ءِ قوی ایں سردار  ’’میرچاکر ءُ شہہ مُرید، دوبلوچ ءَ وتی لجانی مٹّ سٹّ کتو سوداغری کُتہ (۱)(پہ ایشی ءَ دیمی تاکاں دی گِندت) ماں کوڑی ءَ نہ تہ ہمیرنگیں شاعرانی، مورخانی گھٹی یے بیتہ ءُ نَے کہ است اِنت کہ آنہاں غلامی ٹیھ ءُ ڈوھٹائی ءِ ناجاییں دئور ءُ پلگار ھمکر سوہنٹرا ،مونہاندرا ءُ صورتی ٹاہینتو پیش کتغنت کہ آجوئی ءُ آزاتی ءِ سومری پیسکتہ (۲)

ّ—————————————————–

(۱) یہ بلوچیں مورخ میر سردار خان گشکوری ماں  ’’وتی کتاب ہسٹری آف بلوچ ریس اینڈ بلوچستان ‘‘ءِ تاکدیم ۱۸۵ءَ لکھیت (کہ میر چاکرءُ شہہ مُرید ءَ وتی لج سودا کتغنت ءُ حانی چاکر ءَ برتہ )

(۲) پلنگی آنی باری ءَ غلامی رودینتغیں شاعر کہ آہاں ماں وتی شاعری گالاں وتی بلوچی اُلکھہ ءُ قوم ءِ ٹیھ کنوکیں  ’’سنڈیمن ‘‘ءِ ستا کتہ ۔پدا ہمے سنڈیمن بلوچستان ءَ ایجنٹ بیتہ ۔دوہمی ساگی ایں براھندغ  ’’میرسردار خان گشکوری  ‘‘ماں ساگی ایں کتاب ءِ تاکدیم۲۴۱ءَ مری بلوچانی گوں پلنگی ءَ آزاتی جنگ ءِ ناموز ءَ وتی خان بہادر محمد ابراہیم خان گشکوری ءَ دنت کہ آں پلنگی ءِ جائی نوکرءُ انگلانی براھندع چڑو نہ اَت بلکہ ماں جنگ آزاتی ءَ آبلوچانی غلامی ءِ مزنیں ستین یے اَت پر  ’’سردارخان  ‘‘پلنگی داد ،ڈاج برات ءُ سندانی واژہاں ناموزی پاغ ءَ بندیت ءُ جنگ آزاتی ءِ ہواں طریلیں بلوچاں کہ آہاں وتی ذغریں ہونان وطن ءِ مکہیں ماتی گیوار سُندوری سوہر کتہ گمبندءُ ہڑب ءِ گلزمین ءُ آزاتی ءِ تُنی ایں سومری گوں ہوناں آف داتہ اے کلّیں رپتار ءُ پیرایاں انگلانی برات سردارخان ہاسکاری شموشیت ءُ شئیرجنت۔ ءُ پلنگی جائی نوکرءِ داد ءُ برات، ڈاج ءُ سندرانی واژہ ءَ ناموزی پھاغ ءَ سرابندیت ءُ وس کنت کہ آزاتی ءِ سومری ءَ دی پسکینیت۔

تہ ہمے رنگیں حال ءُ پیداشانی وت گھڑیں حدیث ،شاعری گال ءُ وتی گذارئی ملامانی چندی تاریخی پیراگنُے کہنیں ادب ءَ ناروائی رودینوخ ءُ رودینتغیں براھندغاں ہاسکار ہوار کنت کہ ژاشمیشی ءَ براھندغ بُھلنت ءُ کہنیں شاعری ءَ تمنی شاعری گوئشنت ۔ چوناتہ وت دی قاضی اِنت کہ کہنیں شاعری ہچ ھند ءَ گوں تمنی کرّءُ کوریں ملاماں یک دوہمی سرازبان نہ اُچھلغیں ۔ ہمے تہ کہنیںشاعری ءِ ہواں بڑزیں ھندانت کہ بازیناں دانی نصیو نہ بیتہ ءُ نینکہ رودینتغیں ءُ رُستغیں فطرت ءُ طویعتاں نصیو بیت ۔

بودنی آبادکاری ءَ تبدیلی کااَنت، سیستان ءِ پُنڈتغیں ریجانی ادب ہمے جنگی سماج ءِ زحم ءُ کواناں ماں شکارانی جید ءُ سلیہان ءَ باڑت بارغیں بورءُ تازیاں منے براتی وھژدلیں مراد ءُ شادہانی گواں پہ چُٹکی ھلمغاں ڈسیت ۔جاہے پہ سومری ءُ دیر نیادی پیغاماں کڑواش ڈکغاں۔  ’’مہیری  ‘‘ ہرانی باہوٹی شدکہنیں ادب ءَ کاری ماں براتی سی سالی جنگانی نہ وشّیں ساعتاں ایر گیژیت ۔ہمے سی سالی جنگ ءِ نہ وشّیں ساعت ءُ پڑوتی وخت ءِ شاعری ڈوبر ءَ بترپتن کنت۔ ودھی حقیقت پسند ڈونگہاءُ ڈینگا نیچرل(وزتی) بیت ۔زحم، سومری، رکھ، موتک، خماریں چم ءُ ترونگلیں انڑزی، زردیں کرائی ءُ جوریں حال، زند ءُ موت چوآف ءُ شیری ہوار اَنت کہ یک شہ دومی ءَ سستہ نہ انت ءُ ننکہ ہمے سی سالی جنگ ءِ شاعری ژا بلوچی دودءُ ربیدغ ءَ ءُ تاریخ ءَ کڑد کُت کیت۔

کہنیں شاعری ءَ دل ءُ روحانی جھیڑو ،برءُ دلانی گردار ،حتر ءُ برانی نیام ءِ بلوچی کت۔ حترءُ قرزتی رنگ ،دیتغین ءُ بہامتغیں کڑدار ءُ پیرا ءُ رنگ چو پروخیں آف ءِ ڈئولا ژلئپغااَں۔ ماں تہ شاں کہ کہنیں شاعری بلوچی ادب ءِ گشینی دئورءُ باریانی ادب ءِ لہکوخیں ءُ جلشکوکیں ادبی میراثے ۔ ءُ ادبی باری ءِ دی زند ءِ گداری ژا ہواں وختان رائی اَت کہ الکہاں گرانا سیستان ءِ دیربنیں ریجانی بودنی پندھ گوازینتو گشیکہ مغلانی دیغری باریاں رائی اَت پہ ایشی ءِ راستی ءُ سلیمی ءَ ہمکر دی بس اِنت کہ ماں ایشی ءَ طمع گیری ھند ءَ طمع انت ءُ حرکت دی اے نیں تہ گوں سی سالی براتی تپتغیں تیرانی زوراٹ ءُ زحمانی گروخی شیکاٹ ءَ نہ کم بیت ءُ نیں کہ لُشیت بلکہ براتی کست ءُ جوریں جنگانی مژبَترّ ھواڑ ءَ دے انت۔ اندری کست ءُ دری سیمی دنگانی گھسوءُ زوراں گام پہ گامیا لانگھو کنانا حتر، طمع ءُ شُمے پلکاراں زورانا، گوں گیژانا، روش پہ روش ءَ چہ اولی ادب ءَ باڑت ءُ ودھی جلسکینانا ءُ ادب ءِ شاعری ملغی ڈیل ءُ بالاد ءَ گوں وتی لوزانی ادبی یین ءُ خیالی ییں اکھا نٹواں دُھندی موھاندرا کنانا کہنیں شاعری ءِ گیہلیں براھندغ ءُ بانکیں شاعرانی جزروکیں لئوز، سلیمیں ادب ءُ زبان اوشیشیں خیال، ششتغیں مشتغیں پاخیں تصوراں، زیند ءِ علو ،بالوچنی گھمر ءُ پھیری، جہیرانی ہیژکاٹ، دیر پاندھیں گرندانی ڈو ڈو، گروخانی براں حترانی نپت، عاریفیں پت ءِ مہر ،مکہیں مات ءِ لولی، ڈوآنی برءُ بیوانی لولکار، سریندہانی یاتی زیمر، دنبیر وانی صبوحی چابک، ستاری وھشیں ھلو،دریس ءُ لٹی لاڑو، داد ءُ دادبندغی، وت وتی ویل حنی رتکغیں دست ءُ ملوکی زانسری پٹغ، موتک ءُ کونجی کرکاٹ ،دُرائی ءُ ھیل ،ھیل ءُ موتانی نمبیانی بام ءَ رنگی ایں سرگواتاں گوں مئے وطنءُ بلوچی دود ءُ ربیدگ ءِ پُلانی وشیں بو زرغاینت، خیالانی سلیمی، راستی، بلوچی حترءُ مقصد ءِ گروخی ہواں چیلک اِنت کہ دیر پاندھیں کوڑی ءِ دیر سریں پندھ گوازینتو مروشی دی مئے قوم ءِ بازینانی دلانی دھیر وءُ چم ءُ دیدغانی روشنائی اِنت ۔

اغہ قومانی دود ربیدغ (کلچر) زبان ءُ ادب ءُ زند ءِ ارتقاء ءِ مطلوہمیش اِنت کہ انسان وت ءَ را ژامالی ءُ روحانی گرءُ چکاں چڑایینیت۔ دلءَ ماں دل بُڑزی دیدغانی نغاہ ءَ ماں حتردگ ءُ نروار ،ژاکڑدار ءَ وت کڑداری ے پیداکنت۔ زند دراندری ششتغی ءُ مشتغی ءَ بیت ءُ سندور گیواردی ءُ پہ یکے ءُ اوشیشیں ششیں بیت ءُ وھژ بوئی ءُ بوآنی بہرے دی ۔تہ بلوچی کہنیں شاعری ہمے کُلیں سیم ءُ سندھواں رئوت بانزرءَ ڈکینیت۔ چوکہ کہنیں شاعری ءَ مڑدم پڑھیت یا اُشکنت تہ روح ءُ دلے ہمیرنگا بہامیت ءُ معلیم بیت کہ قصوانی سوزاں پری گوں یک دوہمی ءَ لحمیں بہانکراں دئیغااِنت ءُ گوں ’’ہوائی ‘‘(۱) بوریں ھلانچاں چودرین ءِ ہپت رنگیں ڈنگی پڑیاں سنچغااِں۔ کہنیں شاعری ءِ پیراتہ دانی دی مئے تاریخ ءِ ڈئولا دراژ اءُ مژارواِنت ۔

پرمانیں گوں بجارمری ءِ گالاں وتی پیرا ءِ اے ونڈ ءَ ہوار کنوں گڑاوتی سیمی بہر ءَ گِروں

تیغ انت چو نوخ نیشاں بہو خنیاں

کیف انت چو بھنگ آں واب برو خیناں

شراَنت چو بچی تنگویں دُرّ اں !

وش انت چوسجی پکغیں ونگاں

سارت اَنت چوکہن آف ءَ سُہیل ئیغ آں

سُہر انت چوبیواں رتکغیں پُلاّں!

بلوچی توار، لکھ ءُ پڑ، ماھواں حال ءُ پیراہانی حالان نہ گیہیلینوں ءُ ننکہ ایشاں دیم ءَ کنوں کہ بلوچی لکھ ءُ پڑھاں پچے نیاتکہ ؟ہئوبلوچے ءَ ہمے گزر گوں لہمیں ڈڈراں بہامتہ۔ کہ اے زبان لکھ ءُ پڑھ ءِ زبانے بیت بتر ہما دئور ءَ کہ بلوچی نثر ءَ داخل بیتہ۔ ہمے گزر ءِ پیلو کنغ ءَ سری تہ ہرکسوڑی پروتوڑی بیتہ ہواں رنگ وبہیرے ءَ کہ کس ییءِ دل ءَ لوٹتہ بلوچی توار لکھتغ انت یے پرنیٹ شتو ہمیرنگیں چور جھٹی جلوے رائی بیتہ کہ ماں میش جلواما اے دی شموشتیں کہ ہرزبان ءِ وتی بھیر ءُ توارے۔ ہمدا آتکو ژاعلمی پٹ ءُ پول ءُ ناموز، زبان ءِ تواراں ژ نقالی ءُ جاں دزی ءَ چرے درکپتہ کہ ماوت دی گوں گوآنی سوہاراں گون اوں۔ مروشی ایں علمی تقاضہ دی ہمے سندھواں سلیم بیتغنت کہ تی قوم تہ وتی زبان ءِ سرا بستغیں سرباراں دی بوژغااَں ءُ ماپہ جاجاں دزی  ’’اُردو ‘‘ ءِ لوزگوں تواراں زرتو چڑو بلوچی تواریلہ نہ داتغاں بلکہ ھمکریںباریایڑھتیں کہ

——————————————–

۱؎   ۔  ’’ھوّا ‘‘ جنیکانی آفی لیوے کہ بانک ماں آف ءَ لیو کننت۔

نیں گوخ ءِ باروں بیتہ۔ پرمارا اے دھکی گوں اے کتاب ءِ لکھغ ءَ ہمکرعلمی توارانی گزربیتہ، مالاچار بیتغوں کہ بلوچی ءِ نوکلاییں وتی تواراں پولوں ۔ءُ پہ آنہاں لوزاں بیاروں۔ما ’’اُردو ‘‘ ءِ لوز تہ کل سردبنی ءَ گوں وت ءَ سئی انتی یا پہ نزانتی یاچہ جان دزی لگوڑینتغ انت پرچو نہ تکّ اِتیں کہ اُردو لوز ژاصد ءَ سہ گیست تواردی پیلو کُت نہ کن اَنت نیں کہ ژ اصد ءَ سہ گیست ماں مئے لکھغ ءِ لوزاں نیستنت تہ معنی وت ساہرا اِنت ؟ کہ ہرلکھتغ ایں بلوچی ءِ کَلاہ پہ کَلاہ چلمی بہر ءَ پڑھوخ پوہ بیتہ ہمے گونڈیں جورجھٹ ءِ جلو ءِ نتیجہ درکپتہ کہ مالکھءُ پڑھی براہندغاں پہ تک ءُ توری بلوچی چو کَلیڑی جھاڑی ٹاہینتہ کہ نیں لکھوخ وت پوہ بیت یے ءُ نیں کہ پڑوخ بیوس دی پاکیڑاں آتکہ بیتی مئے کانگڑ بلوچی ءَ دری درشین ایں بلوچ کہ آں زبان ءِ حُدا وند انت پوہ نہ ونت ءُ مابلوچی شموشتہ کہ نیں مارانہ ئیت (پر اے نقطغ دی ماراگیر آرغی بیت کہ وتی تواراں سواہچ زبان پیلو بیت نہ بیت۔ ناپیلویں زبان سلیمیں ءُ گیدی ادب ءَ پیداکت نہ کنت ناسلیمیں ادب قومانی روح ءَ ٹپی کنت ءُ چوچکی واو ءَ بارت) تہ دانی دی اے وخت ءَ مابلوچی لکھوخیں شہسوار ہمیرنگ ءَ کناناآتکغوں، خیراغہ لڈ ءِ اولاک ماں لڈ ءِ وخت ءَ آتکہ تہ گار نہ اِنت ۔

مارا بلوچی ءِ پنچ توار ءَ پہ پنچ لوز گزر اِنت بلوچی توار(ت۔ث۔ذ۔ ح۔ک) ماپہ  ’’ت ‘‘ ءِ توار ءَ ت ،ط ،(ث) ءَ پہ ث س،ص (ذ) ءَ پہ ذ،ز،ض ،ظ، (ح) ءَ پہ ہ۔ھ ۔ح، (ک) ءَ پہ ک،ق۔ کل چاڑدہ اُڑدو لوز سل ءُ ناحق گھنڈ کتو زبان ءِ گھٹ ءَ گڑو کینغوں ۔ چڑو ہمے نہ بلکہ چندی بلوچی توار اں جائدی یل داتغ اوں  ’’ایشی ءَ شک نہ اِں کہ چندی لوز عربی ئیغ انت ءُ چڑوہواں ساحتی خاصیں ھند ءَ کہ عربی لوزے بہ ئیت ہمے توار لکھغی بیت  ‘‘ پرماتہ دگ پراھیں سوکھہیں پروت ءَ پولتو کشتہ کہ مارا پہ لکھغ ءَ ڈکھ مہ ویت،ہرلکھوخیں براھندغ ءِ ایش جند ءِ مرضی اِنت کہ آن پہ یہ معنی یہ لوز ءَ جاہے ذ۔جاہے د۔ ز۔وختے ض وختے ظ ہمیرنگا بڑزی داتغیں لوزاں دل لوٹیت لکھیت ۔اغ بیوسیں پڑھو خ لکھوخیں براھندغ ءِ تک توری بلوچی ءَ پوہ نہ بیت ! تہ لکھوخ گڑا دی آجو اِنت پچیکہ لکھوخ تہ پروت ءَ، آنہی دی کم، پہ ناموز ءَ لکھغیں۔ آنہی ءَ گوں زبان ءِ تقاضہ ، توار،لوزءُ معنی ءَ چے کارے ؟

ماچندی بلوچی توار اشکتغنت کہ آں ماں  ’’اُردو ‘‘ جور جھٹی جلّوا مارالکھوخ آں دست نہ کپغنت ۔اے تہ کڑدے لوزانت کہ مااے بری سرسری دھکہ ژاگوہانی سوہاراں دروکہ ھَہ کتو، تک ءُ تور کتو لکھتغنت کہ اولا اے توار اشتو داتغنت پرمئے دل شیت کہ نواں  ’’اُردو ‘‘ ءِ ہچ لوزے دی بلوچی توارنَیے کشتہ کنت ءُ ننکہ پیلوی ءَ دات کنت۔ بلوچی ءَ ماں سئے توار کہ ماآنہاں پہ لوز(ث ذ ٹ) لکھتہ اُردو ءَ نیست انت۔ نیں ہرھندے کہ ماں بلوچی ءَ ہمے توارانی گزربیت مامُٹ بھیڈی  ’’اُردو ‘‘ ٹکتو ماں اگاّ چغل داتہ کہ مُٹ بھیڈی گرغ ءَ جں ؟ ت ءِ توار پہ ’’ت ‘‘ءَ جاھے ث ۔دءُ ذ، ٹءَ پہ ٹءَ پہ ’’ن ‘‘ اُردو لوز لکھتنت ۔نیں کہ گوں لوزانی لکھغ چڑومعنی سرداں پادی ءَ غلط ویثغنت (بیتگنت ) بلکہ  ’’کث ءَ پہ کُت ءُ …کتہ، بیتہ ءِ جڈوییں نوخیں سیمی بھیرے ءَ درکپتہ۔ تہ ماپہ ہمے سئے ییں تواراں (ت۔ذ ٹ ۔ٹاھینتغنت چوکہ ماسندھی ءِ  ’’ن ‘‘ کہ آں بلوچی توارءَ پیلوءَ کنت زرتہ تہ ضروری اَت کہ مااولی اُردو والی  ’’ٹ ‘‘ ءِ زرتغیں توارءَ تی لوزے بیاروں۔ ماسندھی  ’’ث ‘‘ اولی ٹ ءِ توارءِ ھند ا زڑتو لکھتہ۔ ماجہلا کمڑوییں ہمیرنگیں لوزدیوں کہ لکھغ ءَ معنی چہ ژ ءَ چہ بیت۔ پہ بلوچی توارءَ ما  ’’ب ‘‘ لکھوں ءُ پہ مئے اولی ءُ رائی ایں اڑدو ءِ توار ءَ  ’’الف ب  ‘‘ کہ پڑھغ ءَ سوکہہ بیت ۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بلوچی توار: ت

(ب) ٍٍٍٍٍٍٍ                (ا ب)

لوز

معنی

لوز

معنی

جت

جنغ ماتو ءِ فعل (ماتو) مطلئو مصدر

جت

ہشتر چارینوخ ،قوم ءِ نام

کُت

کنغ ماتو ءِ فعل

کُت

گندیم زرئت ،باجھری ءِ مانشفوخیں کُت

کتغ

ہواں سہ چارسنگ کہ آہانی سرا چی ءِ چاڑنت

کتغ

کتگ بلوچی لوز نیست انت نَیے کہ معنایے ے

گیت

گندھ۔ ٹورا

گیت

بلوچی ءَ ھچ لوز نہ اِنت، اغہ ھندی ءِ گیت ءَ وتی کنوں د ی معنی غلط اِنت

 

 

توارذ

 

ادا

گریں ،گوں ،دہ

دوھمی ءَ گوں ٹوک

ادّا

مزاییں برات ۔برات

داد

بھوتار کہ ماں شادہاں وتی ڈونمب ءَ دینت

داد

ننگ ۔بشک۔انعام (گیہہ ایں بلوچ دادن آں) ڈونمب و سیاہی پہ واژائی دادن آں)

پیدا

ایدا۔ایدا۔پیدا۔اے ھندا

پیدائش

پیدابیغ(اللہ تعالی من پیدائش تی آں

مدت

قدغ ماتو ءِ فعل مستی، بیکل

مدت ءَ

پہ بھڑائی ءَ، مدت ءَ (راج گوں راجی کوفغ ءُ مدت آں)

 

توار:ٹ

(ب)                                          (الف ب)

ساٹی

حاضر ۔موجود، دیم پہ دیم

سانی

سانڈ ءِ ہشتر ۔سانی اولاک، سانڈر سانی

کاٹی

زرُت ءِ سیاہیں ھوشغ

کانی

باطن،بزرگی، کھنسو قلع زرتیں ٹانڈا

رندٹی

رِند ءِ ماذغیں

رندنی

ھیران ءِ نام انت، گپیں رزان ءِ نام

کاٹا

یہ چم کور

کانا

بلوچی لوزے نہ اِنت

بازیں غلطیانی ڈول ءَ مایہ تی دی مزاییں گرائمری غلطی ے کنانا پیداغوں کہ ماپہ ساھدار ءُ بے ساہ ہڑدویین آں  ’’شہ ‘‘ لکھوں۔ حالانکہ ادبی ءُ زبان ءِ گرائمری کچ ءَ ماگوں اصل ءَ غلط ایں۔بلوچی کہنیں ادب، شاعری ءُ زبان زانت تہ ہمے غلطی ءَ نہ خنت۔ آں پہ ساہدار ءَ  ’’شہ  ‘‘ ءُ بے ساہ ءَ پہ ’’ژ ا ‘‘ گُشنت ءُ ادبی طورءَ استعمال کن اَنت ۔پرمالکھ وپڑھانی دیم ریوخیں ادیب، شاعر ادب ءُ زبان ءِ دیم بروخیں دعوآنی بلوچی ءِ خالق ماں وتی وتگھڑیں تک ءُ توری کانگڑ بلوچی ءَ ماں لئوزءُ آہانی گرائمری توارءُ ادبی پرکھ ءَ کتہ نہ خنوں پچیکہ مئے وت گھڑیں لکھ ءُ پڑھی زبان کہ بلوچی نہ اِنت، ماتہ دیم رئوخیں ءُ وھاوانی دیم بروخ اوں  ’’ژا ‘‘ ءُ  ’’شہ ‘‘ ءِ استعمال مثلاً چوکہ   ؎

ژاسمینانی گُلگل ءُ ھُل آں

شہ تئی چمانی گلگلیں انڑزی

جی ہمے گوات کہ ژا  گُرے کائے

تو شہ وشبوییں مڑدماں کائے

ماچڑو آڑت ءُ نوکئی بلوچی ھواں تواراں پہ کہ ماں اُردو ءَ نیستنت ءُ شید و پیش کامیلو داتغنت لوزٹا ھینتو آرتغنت ءُ سرسری دھکن اِش کہ لکھتغنت ۔اغ گون ہیٹرتی ءَ زبان، ادب ءُ علمی تقاضہ آں یاپرکھ ءُ کچ ءَ مڑدم گندیت ءُ کچیت تہ دی مروشی لکھتغیں بلوچی کہ لکھ جیاناآتکہ گُشیکہ بلوچی نہ اِنت !کہ گیدی کنتے پوہ بیتے ءُ زانتے  ‘‘ چڑونہ ہمے بازیں توار استنت کہ آں قلم ءُ لکھوخیں واژہانی دلی تک ءُ توارانی رحمانی طلوگارنت ۔مثلاً آ،ءَ ،آں ءَ ،اے ءَ، ءِ یں ۔اِیں ،ای ءَ ۔ای ی ءَ ،اے ،اے ءِ ،اے ایں ،اے اے ءَ ،اے ای ءِ ،ن ں ،ب ،ب ،ث، ن ،ڑ ،ڈ ،و گوں ہرلوز ءَ ھ ءِ ہوار بئیغ ،ژ ا شیشان دی تی بازیں کمی، مادی اے دھکی چڑو ہمے چیارتوار ٹاہینتو باقی توار گوں چُور جھٹ ءَ  ’’اُردو  ‘‘ تواراں پیلو نہ کتغنت (پرزانتیں سہی کہ ناپیلو انت ) بلکہ ہمے نوخیں لوزانی استعمال دی بازیں ھنداں رضا نہ کتیں پچیکہ کتاب ءِ پڑھوخیں براھندغ پیر ا ژا رند ءُ کہ مے ہاسکاری کتغیں ساگی ایں توارءُ لئوزانی غلطی آں پڑھنت تہ بسٹ زاننت کہ غلطیں توار چکر معنی ءَ غلط کننت۔ دوہمی اغ ماچڑوییں سرا داں پادی بلوچی توار لکھتغنت یا چُور جھٹی  ’’اُردو  ‘‘ ءِ کلیں لوز بہ اِشتیناں تہ پہ براھندغ آں بلوچی عجبے بیت۔ اے دی استنت کہ نواں یہ مڑدی ءَ ماکلیں تواراں باریں پیلو کُت مخنوں ؟ ماپڑھتغیں۔ زبان دانیں ءُ عالمیں وتی براھندغ آں صلاح ءَ دیوں ۔کہ بیاے سَری سَری پہ ہمیشی ءَ سراں ڈکینوں ءُ گندوں کہ بلوچی ءِ کُل چکر توارانت ءُ چکر لوز مئے گزرانت ؟ دوھمی کمین ءَ ژاکمین سوکہایین ءَ ژا سوکہاییں۔ ماپہ وتی زبان ءِ تواراں چکر ءُ تاں تاں لوزاں ژاتی زباناں زڑتہ کنوں ؟ کہ آں پیلوی ءَ بلوچی تواراں پیلو کننت یا کُتہ کننت۔ شیشی ءَ وَدھی جاں دزی ءِ ثبوت تی چے بیتہ بیت کہ بلوچی ڈولیں پتن ڈونگھا ءُ دراژیں زبانے کہ پہ یہ معنی ءِ پہ روش آسانی گوں وتی  ’’غ ‘‘ ماتو ءَ ءُ روش ایر شتغی گوں  ’’گ ‘‘ ءِ ماتو ءَ بے حساب ءُ بے لیکویں ادبی لوزاں دے انت ۔پرماراکئے پوہ کنت کہ مااے پتن ءُ دراژیں زبان ءَ گوں  ’’اُڑدو  ‘‘ لوزاں رُو ساڑ تو چڑو گوں ایشی ءَ علمی ناروائی ءَ نہ خنوں !بلکہ گوں سولیں ساد ءَ گُھٹو دئیغااوں۔ءُ نی اغہ اے زبان ءِ براھندغاں ایشی توار ءُ لئوزانی سرا علمی نقطغ ءَ گوں دھیان نہ کتہ ،زبان ءِ گزرءُ ادبی تقاضا پہ جاں دزی ءُ ناموزی پدا چغل داتغنت ! ءُ ھمے میش جلوی اولی چور جھٹیں ڈئولا لکھانا شتغنت تہ اے چڑو کلیری جھاڑی زبانے نہ بیت بلکہ اے آفانی منتھغیں دی پروتی پرامغ ءَ، سری سری ایں زبان ءِ تقاضا اِنت کہ ایشی توار ءُ لوز پیلئو بنت تہ ھدیں سلیمیں بلوچی من لکھغ ءَ بئیت ۔ دوآنکو زبان دوروخ اِنت تہ آنہی پندھ ءُ منزل یہ دیم ءَ برغ گوں دوروخی پتیلاں گیھلینغ تہ ممکن اِنت !پرعلمی لحاظ ءَ ناممکن ۔پیرا ڈینگا دراژ بیتہ (ماہر براھندغ ءِ بلوچی توار ءِ لئوز ءُ لکھغ ءِ بہیر ءَ یا صلاح ءَ پہ ھیل ءُ حیالی اوں ) کہنیں شاعری ،زبان ءِ بے بہاییں لئوز ،تشبیہہ ایشی روش ایر شتغی  ’’گ ‘‘ ءِ ماتو ءُ روش آسانی  ’’غ ‘‘ ءِ ماتوئی حزینہ آنی پیرا گوں جام درک ءِ گالان اِں ۔تی ماحیر کناں۔

دل گنوخ اِنت کہ گوں من ءَ جھیڑیت

من گنوخاں کہ گوں دلءَ جھیڑاں

شیر محمد مری

حیدرآباد سندھ مارچ 1960ء

 

 

میر چاکر

 

میر چاکر وتی پِت شیہک ءِ ہندا رند ءِ قوی ایں سردار بیتہ ۔اے ھواں وختانی دور اِنت کہ مروشی ءَ ژا پنچصد سال پیش ءَ گوھر مہیری ءِ ھرّآنی باہوٹی ءُ بلوچ ءِ شدّ ءَ پہ سی سالی زحم مان آتکہ ۔رند ءُ لاشار ژاکیچ ءُ مکران ءَ لڈ لڈکنانا،ڈیہاں گِرانا ءُ لتاڑ انا آتکو سیوی ءُ گنداوہ گپتیش ۔سی سالی زحم ءُ دور ءَ برات وت پہ وتانی تمنی جھیڑوآں گوئزور کہ کتغ انت تہ قندھار ءِ ارغون آںمحشریں سیوی ءُ میلا کھورءِ پانچ ءِ دف ءِ بستگغیں جوپُھلتغنت۔چاکر گوں ارمانیں دل ءَ جہلی گالاں ہواں وخت ءَ گُشیت کہ ارغون ڈیہہ ءَ گرنت۔ چاکر ءِ شئیر ءَ ماں چڑوییں ارمان نہ انت بلکہ آ دُعایاں دی دات۔چاکر ءِ شاعری جہلی گال گوں حرف ءُ معنا آں ہمے ڈسنّت کہ آ چکر مزنیں شاعرے اَت۔پردانی اے وخت ءَ ماچھڑوجھلی گالاں دیوں۔

 

 

 

 

 

 

سیوی موکل اِں

 

 

سیوی گھوڑوی گڑداں بات

دُرّیں گوھر ءِ مرگ آں بات

گہرام ژا دوجاہ بے جاہ بات

نیے بات گور ءُ نیے گنداوہ!

ژا ھپت صد بنگویں ورناآں

پھاغ اش پہ کھیوّءَ بست اَں

بورش بے لغاماں تاتک اَں

آنہاں شہ نشاں یکے نیست

تیغاں چَرتغنت ہندی آں

زحمانی رَھاں زِورین آں

کُل مَن گوھر ءِ مرگان اَں

 

 

 

ھیوتان

ھیوتان ھڈ ءَ میرعالی ہوت بلوچے اَت ۔مروشی ءَ ژا پنچصد سال پیش کہ بلوچی دورانی باری اتنت تہ ھواں وختاں پہ براتی وتمُنی جھیڑواں بلوچاں وتی جِند ءُ تُمنی داد ءُ گپت دگ ءُ نروار ءُ زند ءُ آنہی روش روزینی گزراں وت ءَ راماں تمنی مُچیاں بہر کتغنت ۔ ماں جنگانی پڑ ءُ حدیثانی قصواں نام یک یکین سربندیں تُمنانی مروشی دی گور ماپجتغنت۔ پنچصد سال ءِ پند گوازینتو دی سجلاں دی تُمن مں تمنی مچی آں بھرتنت ۔

تہ ہمے رنگا ھواں روش ءَ سر سری مھیری ھِرءُ باہوٹی سرا کہ رندءُ لاشار ءِ جھیڑہ شروع بیتہ ۔تہ حون ،شیر ءِ شریخی، سانگ بندی، تاریخی سوباں گوں بلوچ تمن دی ہوار بیتغنت ۔ میر عالی ھوت گوں رند ءِ پاغ ءَ زحم ہواربیتہ ھوآنکہ تہ ھمے جھیڑو سی سالی ییں جنگ بیتہ کہ کلیں بلوچ دودیمی رند ءُ لاشار تمنانی دوستی ءُ دژمنی ءَ پہ زحم ہواربیتہ۔

گوئشتہ نہ ائیت کہ مروشی ماں ہواں تمناں کہ آں ماں بلوچ باری آں رند ءِ پھوڑی مرد اتنت ماں ہوانہانی لاف ءِ عالیانی !میر عالی تہ نہ اِنت ۔

ھیوتان میرعالی ھواں دئورباریانی وخت ءِ مڑدے اَت کہ زحم جنی، سخی ءُ ڈاتاری، باھوٹ ءُ ننگ ءِ پجّیا قول، گڑ آنہی پالغ ءِ شَد ،شان ءُ بلوچی ناموز اَت ۔ھیوتان ءَ ماں دیوان ءَ قول کتہ کہ ہرکسے ءِ ھُشتر آتکو گوں منی بگءَ گوں کپتہ تہ گڑا زحمانی زوریں رَہ ترینیتے دست ءِ دیما من نہ دیانے۔ کارنصیوانی روشے میر چاکر ءِ لوک ءَ تئیل سرسِستو لھہ جتہ۔ ھیوتان ءَ وتی بلوچی قول تہ گیر اَت پر جوانی ءَ پوہ ات کہ براتی جھیڑو ءُ براتی کست دی بازگران ءُ مشکلیں کارے۔ دی روش ءِ نیم ءَ گوں سنگ ءُ پیھراں ٹلتے پر لیڑو زور بیتہ گوں بگ ءَ شتہ۔ آتکو ساییں رندانی بے خبر ءُ ٹیکاں پہ سیالی ءُ جھیڑواں لاپختہ ۔ اے دی بیت کہ ماوتی لیڑو ءَ گوں میر عالی پوترواں بِلوں ۔چاکر سانڑی اَت مشکلیں کارانی کنوخ۔ بے خبرءُ ناپوہ ہم ٹلغات۔ڈاہ رتکہ کہ گوہرام ءِ چُکاں، لاشار پوترواں بگ جتو زورآوری ءُ زور بڑتغ اَنت۔ گوں ڈاھ ءِ پجغ ءَ رند سنج و بوراں رتکغنت ءُ چو وحی ءِ ولہری ءَ کوڑی بگ ءَ گوں کپتہ۔ گوں گندغ ءَ مڑوکیں لاشار پہ زحم دعوائی ایر کپتغنت۔ زحم ءِ دعواءَ رندانی بھوت بھورینتغ اَن۔ ءُ زنڈیں نریان ہورگ پُشتی ءَ گڑتغنت۔ چاکر پہ وتی دومی لشکراں ھیل اَت کہ ژ اناڑی کھور بُنءَ میر عالی پوتروانی گھوڑو ءِ دھنز اَمر ستہ۔ میر عالی ءُ لاشاری پوتروانی زحم ہوار بیتہ ۔

ھیوتان ءَ ھپت صدلاشاری ماں جاندرہ گروکتہ، یازدہ گیست میرعالی دی پہ بگ ءِ پوھغاں داتو ،سال ءُ ششماہی تولغ ءُ وَھِل آ نے سیر پرینتہ ءُ بگ اژ لاشار پوتراں گڑدینتہ ۔ بگ چو چاکر ءَ شہ پاھنادی گوازینتہ ۔بگ گوں میر عالی پوترواں دیتو ٹیک ءُ بے خبراں جنگ ءُ جھیڑوانی تڑنتہ ۔چاکر سانڑی اَت بگ ہماواں اَت کہ کیغفی حونیاں بڑتیں، نیں تہ شاتی پت ءِ بچ گوں منی برات میر عالی پوترواں جوان انت۔ دیرو زیت آخر روشے ماں منی کاھو ءَ رواَنت ۔

ہمے قول ءُ اقرار جنگ ءُ جھیڑو ءِ درہاییں راہ پیرماں وتی گالاں بستو ھیوتان ءَ پروت شیئر ءُ پرماتاریخ اِشتہ ۔شاعر چھڑو ہواں نہ اِنت کہ آں گالاں بندیت یاچٹروچڑوییں شئیراں جنت۔ شاعر تہ ہما اِنت کہ آں گوں وتی شیئر ءِ گالاں پڑھوخ ءُ اشکنوخ ءَ دی گوں وت ءَ جنگانی نہ وشیں ساحت ءُ ھواں وخت ءَ باڑت ءُ چو چم گندغی سانڑی کنت ۔

مڑد مڑدے ءِ نام ءَ نہ گیڑت بلکہ ہما ھندءُ جاگہاں دی ڈسیت کہ کئے ماں تاں علاقہ ءَ بودنی اَت ۔ءُ کئے ماں تامی ءَ۔ شاعری یا اغہ شاعر ءِ شیئر ءَ چھڑو کڑدے مردم پوہ بنت تہ چوں آنہی ءِ جوانیں ءُ مزاییں شاعری ھیوتان ءِ انت کہ آماں وتی  ’’قول ءَ  ‘‘ چاکر ءِ کڑدار، جنگ ءَ کشتغیں مڑدمانی لیکھو ءُ کلیں پیراہاں ھمیرنگا ھیڑتی ءَ دات کہ بلوییں چُک دی پوہ بنت یے۔

ہیوتان چاکر ءُ آنہی کڑداراں ڈسیت ۔کہ آں سخی ڈاتار ،دیر دھیان ءِ پجیّا مشکلیں کارانی کنوخ ءُ بار زیردی استت ۔یک روایت یے پیداغیں کہ آنہی سرا پٹ پولی باز کمیں حیال بیتہ آ ایش اِنت کہ چاکر اڑام اَت چوکچہریانی وت گلاییں مڑدانی گوشتن ءَ ژا کہ پداآنہی ءَ روایتی تاریخی رنگ گپتہ ۔

پرما گِندوں کہ مروشی ہر چیزے ءَ کہ تاریخی رنگ دے انت تہ ھواں وخت ءِ شاعری گال انت۔ اژ آنہی ءَ ودھی انسانی وش ءُ ناوشی آنی بردی ہوار بیتغنت پرھیوتان ماں وتی گالاں اے ڈسیت کہ چاکر اڑام نہ اَت بلکہ آنہی ءَ براتی جھیڑواں ژا داں وس وت ءَ را کوئت ءُ وتی ٹیک ءُ بے خبر دی پلّ اِتنت۔

تُمنی نظام ءِ بنیاد ءُ سری وار نفرت ءِ سرا ایر بیت چوکہ ماتمنی شاعراں گون آہانی تمنی شئیراں گندوں تہ ما اے گوئشت کنوں کہ ھیوتان تمنی مڑدے استت پرتمنی شاعرے نہ اَت۔ آماں وتی گالاں لاشار ءَ بدے ءُ جوریں دژمن گوشیت پرآنہاں سل ءُ ناحقءَ سٹیت نہ۔ڈسیت کہ لاشار پوترو ءُ مڑوخ ءُ بہادر اَنت ۔شاعری ءُ ادب زند ءِ حال دیوخ اِنت پمیشا ھیوتان ءَ دی ھواں وخت ءِ زند، گوں شاعری ڈولیں نازرکیں فن ءِ گالاں مارا ڈستہ ۔

 

 

قول ہیبتان ءِ !

بُڑزا آزمان ات جہلا داں کیچ ءَ قمبراِں

ڈھاڈر ءَ میران ماں نلی سندھ ءَ عومر اِں

بیلو ءَ عالی ھوت ،سیوی ءَ چاکر اِں!

چاکر سردار دَنگلورند ءِ ھئیوت اِں

چھتر ءِ بازار ءَ چچ ءِ رانی آں گل اِں

پُٹریں رنداں را مراگاہ ءُ منگہ اِں

ھیوتان میر ءَ ماں رند ءِ دیوان ءَ قول کتہ

ھپت برا راستیں دست ماں نوحطاں جتہ

آ کس ءِ ڈاچی بئیت منی بگ ءَ گوں کپیت

قول اِنت ژا مولا کنڈغ ءَ شاں دیما چریت

کم وَلے روش ءَ چاکر ءِ لوک ءَ لَہہ جتہ !

تھئیل ۱؎ ے سرسستوگوں ھیوتان سیہ گوات ءَ شتہ

ھیوتان میر ءَ گوں پیھرءُ سنگاں ٹکتہ

لیڑو زور بیتو ھیوتان بگ ءَ گوں شُتہ

لانچتہ رنداں پہ مڑائی ءُ جھیڑواں

ماوتی لوک ءَ نیلوں گوں عالی پوترواں

چاکر سانڑی اَت مشکلیں کارانی گُشاد

پلّ اِتنت ٹیک بے خبر سریال کُت اَں!

—————————————-

۱؎  ۔ تھئیل ریز ۔

اے رنگیں لیڑو چندی داداں(۱) داتغاں

بانزک ءَ بھوریناں لدّ ءَ۔۲؎ آسے ماندیاں

چاکر ءِ جَت ءَ ناگمانی ءَ گوانک جتہ!!

بگ بدی آنی رنتہ ژا بے رونٹیں تڑاں !

ننگریں گوھرام ءِ چَوکاں جنبیتغ اَں !!

ہَیے نہ بیتہ کہ ورنا گوں سنجاں رِتکغ اَں !

بور بنات ءُ بخملاں بازار بیتغ اَں !!

سوزانت رند ءُ درکپتغ انت گُروخیں نریاں

چیچ ءُ چابک زین پہ خداونداں گپتغ اَں

چو وَحیّانی وَلھراں بالی بیتغ اَں

ہے نہ بیتہ کہ گوں بدیاں گون کپتغ اَں

گندغ ءَ لاشاری مڑوخیں ایر کپتغ اَں

زحمی دعواے دات اِں گوں جوریں دژمناں

بُوت بھورینت ءُ نادراں گڑدینت اَں پَدا

کپتغنت رند ءُ گڑتغ انت گُروخیں نریان

چاکر گِندوخ اَت وتی گُڈی گھوڑواں

ناگمان دھنزے رُستہ ناڑی کوربُناں

ھیوتان بیورغ ۳؎ گوں وتی ٹونڈ پاغاں گڑتغ اَں

—————————————

۱۔سیرءُ شادہ ان بلوچ کہ وتی ڈونمب ءَ مال ءَ دے انت آنہی ءَ دادگشنت۔

۲۔لد:۔ جھنگ،جنگل۔ ۳؎ ۔ بیورغ ءِ باروا اے تاریخی ردی ے۔ بیورغ ءِ پیرا ءَ اصلیں حالینی پیش کناں۔

 

داروثی ٹیکاں دا منی میر عالی رشاں

زحمی دعواے دات اِں گوں جوریں دژمناں

ہپت صدلاشاری ماداتہ ماں جاندراہ ءِ درا

یازدہ گیست میر عالی دات اِں پے بگ ءِ روھواں

پُرشتغ انت ڈولی ہردوییں راجانی نیامغا

سال ءُ ششماہاں تولغ وھِل آں واڑتغن

بگ گڑد ینتو ژا چاکر ءَ پہناتی کُت اں

اغدی لاپختہ رنداں پہ مڑائی ءُ جھیڑہاں

ماوتی بگ ءَ نئیلوں گوں میر عالی پوترواں

چاکر سانڑی اَت مشکلیں کارانی کنوخ

پَل اِتنت ٹیک ءُ بے خبر سریال کُت اں

بگ ہواں اِنت کہ کینغی حُونی آں بڑتغن

ژاتئی پتی بچاں گوں منی بچّاں جوان اَتن

عاقبت روشے ءَ منی کاہوے ۱؎ رئواَنت

آ مزن نیشیں لیڑو گوں جَت ءَ کوتل اِں ۲؎

بشکت یے ناڑی پہ انعام سیوی ءِ سِہ یک ۳؎

اے تئی زہم ءِ توریو ءُ ۴؎۔سئوز ءِ تیرغ اَن

 

———————————————-

۱؎ ۔ کاھو ۔تاوان۔  ۲؎  ۔کوتل۔ مہارکنغ ۔ ۳؎  ۔ سہ یک۔سیمی بہر  ۔   ۴؎۔تورو۔منت۔

 

 

 

 

جاڑو

 

جاڑو دی ہما وختانی مڑد اَت کہ رندءُ لاشار ءِ تمنی جھیڑواں چِکے چک کنان ءَ شُتو سی سالی بلوچی جنگ ءِ رنگ گپتغنت تہ ماں قوم وطن یاہما ھند ءِ دود ءُ ربیدغ، داث ءُ گپت، دگ ءُ نروارءُ روش روزینی گزر چڑو زحم ءِ محتاج مہ بنت بلکہ ماں ہما قوم ، وطن ءُ زحم ءِ رہ ءَ بستغی ءَ بنت تہ سہراءُ وت ظاہر اِنت کہ ہمے سرائیرغ ءُ بڑزغ ءَ گزیت پچے کہ ادب دی وتی وخت ءُ آنہی گزرانی لاف ءَ ژچماں پٹیت ۔سی سالی زحمانی شیکاٹ توپکانی ضبطیں رنجکیانی بو،ءُ گونڈلیں تیرانی ژوراٹ ءِ گوں کہ شاعری زحم ءُ ھَلو، سیغ ءُ مہلنجانی زڑدیں کرائی دریس ءُ ارس ،ءُ موتک زحم جنی ءِ لولی آں گوں بستہ تہ گُڈی نیمغا جنگ ءُ جھیڑو،آ وخت ءِ مڑدمانی پہ روش روزینی پیشغ ءُ کوڑی ءُ کسب بیتغنت۔ زندءُ زحم ءُ زحم ءُ موت سستہ نیاتکنت۔ ہربیڈغ بندوخ زحمانی زوریں رھانی سایاپلت ءُ ماتی لولیاں زڑتیا کاتک ماں جنگ ءِ پڑ ءَ ایر کپت۔ زحم ،گزر ءُ زحم جنی گوشیکہ پیشغ بیتغنت ،الوکھاییں نام ءُ ناموز نہ اَت ۔ ’’نیں کہ موڑدانغ دراژ کنغی بھڑ مڑدائی اَت  ‘‘ تہ سہرا اِنت کہ زحم جنی الوکھاییں ناموزی کارے کہ نہ یت تہ انٹرتک، سریال ءُ بھڑیں مڑداں وت ءَ راچُشن ظاہر کتیں ۔مڑد ہما اِنت کہ ماں دیوانے ءَ اے قول ءَ کنت ءُ آنہی ءَ پالیت ۔اے بلوچی شان ءُ ناموز انت ، ’’نوکلاییں!  ‘‘ پرآں وخت ءَ کہ زحم ءُ جنگ، کسب ءُ پیشغ اَتنت تہ قولانی ماں دیواناں کنغ ءُ آنہانی پالغ دی ڈینگا بازگراں اَت۔ چونہ کہ مروشی ییں ساڑتیں زمین ءَ قول۔ کہ ماں آنہی ءَ زحم ءُ موت ءِ تُڑس نیست اِنت ۔

جاڑو رند ءَ دی قول کُتہ کہ ہرکسے ءَ منی ریشاں داں دست بڑتہ، قول اِنت کہ پہ کست ءَ دی زندغا نئیلانے ۔بلوچی حدیث کہ داں اے وخت ءَ گوئرے وخت ءِ مڑدم کہ مارادی پجتغنت تہ گشنت کہ ! جاڑو جند ءِ بچ ءَ وتی پت ءِ ریشاں دست بُڑتہ !جاڑو ءَ زحم کشّ اِت ءُ تنگو دروشمیں بچ کُشتہ ءُ وتی قول پالتہ یے۔پردانی پکّ ءُ پوہیں ہمیرنگیں تاریخی پیرا منی دیما چی نیاتکہ کہ گوں آنہی ءَ شکّ ءِ پاند ءُ پلو گیشیت۔ایداں ماکمیں وتی پیرا ءِ سرا دھیاں دیوں ۔آ ایشنت کہ بلوچی و خت ءُ باریاں بلوچاں ریش پہ بلوچی ءَ داشتنت تہ ہما وختاں ریش عار ءَ دی ءُ میار دی استت۔ اغہ کسے ءَ بلوچی مڑد ءِ ریشاں جھٹ کتین پہ کست ءَ بہ گپتین انت تہ ژاشمیشی ءَ ودھی تی گوں مڑد ءَ چگہ نیستت ۔اغہ کسے ءَ بلوچ مڑد ءِ ریش پہ منّت ءُ زاری ءَ گپتین انت تہ دُروھی بیت۔ بلوچانی گوشتن اِنت  ’’کہ گوں دروھی آں ڈغار ءُ کھور دی بند بنت  ‘‘نیں چوکہ ماجاڑو ءِ شاعری ءِ سرا نغاہ ءَ پِرینوں تہ سرسری مئے اگاّ ہمے کئیت چوکہ آ ہما وخت ءِ شاعری ریت اَت، بلوچی زبان لکھ ءُ پڑھی زبان نہ اَت  ’’ہمے رنگیں تاریخی، اقتصادی ءُ مادی وجہ استنت کہ بلوچاں مُوڑی ءَ ماں پارسی، بازکمیں (۱)سنسکرت ءَ شاعری کُت ‘‘ چوکہ وختے عرب ءِ نشتغیں بلوچ(۲) عربی زبان ءَ مشہوریں شاعرءُ فلسفی بیتغنت ۔تہ ہمے وجہ ءَ ژا ہربلوچ شاعر ءِ شیئر، وت تاریخ، حدیث ،قصِّو، پیراءُ وت پیلویں ڈرامہءُ ناولے ۔

گُڈی جاڑو ! شاعری گالاں ماں باز ھیڑت ھیڑتیں پیرایاں دی ڈسیت کہ بازیں مڑدم آہاں بے گزرکنت ءُ کلاں دے انت ۔ہمے بے گزریں پیراپہ آئوخاں وتی پادانی رند ، ءُ ہما وخت ءِ کلیں حال ءُ پیرا اِنت ۔جاڑو قولانی نام ،آنہانی قول ءُ ہما وخت ءِ مڑدم ءُ بلوچی دھیان ءُ حیال ،مہمان ءُ مھمانی ،زائیفغانی ہمت ،اے کلیں چیزاں ڈسیت۔

 

———————————————

۱؎ ۔سنسکرتیں شاعری شاھداد ءَ کت کہ بیان ہستن یے تہ ظاہرں بلوچاں سنسکرتی زبان دی زانت۔

۲؎ ۔بازیں بلوچ مروشی ءَ ژاصدانی صدسال پیش ءَ کہ اسلامی تحریک ءُ اسلام شروع بیغاات، ھما وختان بیتو گوستغ انت چونکہ ابوالعلامری ڈولیں عربی زبان ءِ فلاسفر،ءُ خدیم بنی عمرو مری،ڈولیں جرنیل کہ آں من سندھ ءِ فتح ءَ محمد بن قاسم ءِ نامی ییں جرنیل اَت ،مری ءِ سراایوکیں تاریخ لکھغوں، ہیڑتیں پیراماںہما نہی اِنت ۔

من تہ شاں کہ اغہ جاڑو ءِ شئیرءَ اگاّ ایر کن اِت۔ءُ ڈرامہ یا ناول لکھغ ءَ باڑابی اِت تہ ایشی گال وَت یک پیلویں ڈرامہ ءُ ناول بنت کہ آ ہما وخت ءِ چھاپ ءُ پیرایا پجیّا ہمیرنگیں ہچ ہیڑت ءَ ژا ہیٹر تیں کڑدار نیست اَنت کہ مہ ئیتے۔ جاڑوءِ شاعری گال اغہ وتی وخت ءِ چھاپ اَنت تہ زیمرانی تاراں گوں پیلودی استنت۔

قصو، پول گول ءُ حدیثاں اے شئیر ءَ جاڑو رِند ءِ گُشنت پرگوں مادانی ہمیرنگیں پیلویں تاریخی ثبوت نیستنت کہ ماایشی ءَ پہ دعواے جاڑو ءِ گشوں یاہمے گشوں کہ بانک بیلو ئیغ اِنت ۔

یک ہمیرنگیں پیراے قصوے ماں زوانی بلوچی دپتراں استنت کہ ایشی گیشئغ دانی پیلویں پٹ پول ءَ سواگران اِنت۔

بانک بیلو رندءِ گوں ملوک رِند ءَ حدیثانی دوستی اَت ۔آں سی سالی بلوچی جنگ ءُ جھیڑوانی بلوچی باری اَت۔ ٹونڈ پاغ کہ پہ زحم ءِ دعواے ماں جنگ ءِ ناوشیں پڑا ہوار بیتہ تنت تہ کاڑاں وتی دست گوں حنی آں رَتک۔ سوہرءُ سفیتاں گوں وت ءَ را سینگھار ت ، سیر مغیں چم ءُ سندوریں گیواراں گوں ،جنگ ءِ مستاغی ءِ وھش ءُ جوریں حالاں پہ نشتو کڑو ءُ حیالی بیتہ تنت ۔

ہمے رنگیں زحمی دعواے ءَ پہ ملوک دی گوں گھوڑو ءَ جنگ ءِ ناوشیں پِڑا شتغی اَت حُمار چمانی براھندغ ،سُندور گیوارانی جود،مکہیں مات آنی تنگودروشمیں زہزات ءُ گُہارانی دیریں دھیروانی برات دی ماں ساگی ییں پڑا ایر کپتغی اتنت ،کُل گُلگلیں چماں حیالی ءُ ھیل اتنت ۔

بیلو دی گوں تنگویں بول، گروخی ڈانوڑیں ،زواد بوییں سُندوریں گیوارءُ حنی رتکغیں دست ماں گٹغ ءَ ءُ گوں دوہمی دست ءَ پیژدار گپتو ،سوب ،مرگ ءُ موتک ءُ زند ءِ حالاں پہ ڈاھی ءَ حیالی اَت۔

گوئشنت کہ رند یں جن آں دھک مہ دھکی بیلوءِ شار ءِ پلّو گپت ءُ پہ نندغ ءَ چکی دات کہ نندکل حیالی اوں ترا ایوک ءَ پرچے ءَ زمیں تپتہ ؟

داہمینکرا ڈاھی دھنزماں مُژاں امرسُتہ

پِلانی پِلانی ٹپی ءُ پِلاں پلاں ملوک دی زحمانی زوریں رہ ءَ چڑتہ ۔

رندی جناں کونجی کرام کتو پہ موتکاں پلوّ بستغ انت ،پر بیلو حدیثانی کونجی دل ترک بیتو کپتہ۔اے دی شنت کہ ڈاھی ءَ کہ گڑتو حال داں لشکر ءَ بڑتہ کہ۔اے رنگ آں رنگ ،بیلو تفاح بیستہ، ملوک ءَ تراھک کتو پہ بیلو پولغ ءَ دیمی جہان ءَ رنداے شتہ۔

قصو ءَ ہمے رنگ ءَ کارانت کہ میر چاکر ءَ ڈاھی ءَ را ہاسکار گوشتغت کہ ہمے دروگیں پیرا گُشیت (پراژ پیلویں پٹ ءُ پول ءَ ءُ دانکو کہ ہمیرنگیں تاریخی شاہدی ے مئے دیما مہ ئیت کہ آں شک ءِ پھاندءُ پَلّواگیشیت ماچڑیں ٹوک ءُ اشکتغیں ٹوکاں پہ دعویٰ ے گوں میرچاکر ءَ بستہ نہ خنوں نَیے کہ شئیر ءِ سراکہ کئی اِنت۔ راست بیلو ئیغ اِنت ۔

 

 

 

 

قول جاڑو ءِ  !

اومنی شاہی ہمدلیں یاراں

رِند ءُ لاشار ءِ لسّ ءِ سرداراں

قصوے اولی نین گیر آراں

گوں اومیتانی وشیں اسراراں

اولی رند آنی ھکل ءُ جاک ءَ

آں کیہ راہنگیں چاکر ءِ واک ءَ

قول کتہ میران ءَ پرے نشک ءَ

آں کسے نیاڑی گوں سرءِ مشک ءَ

مولداں بشکیش ءَ کناں مفت ءَ

قول کتہ جاڑو ءَ جڑیں (۱) مست ءَ

آ کہ مئی ریشان ءَ بجنت دست ءَ

زندگ ءَ نیلانے دل ءِ کست ءَ

قول کتہ میر عالی ءَ مزن مِنگہ ءَ

آکس ءِ ڈاچی بئیت منی بگ ءَ

قول اِنت ہچ کس ءَ رانہ دیاں سگ ءَ

جگ ءَ دل حیمی، گیڑت اژ آ مگ ءَ

حدے ءَ باری ے کتہ کچھ ۲؎ ءَ

گپتگ انت ریش ءَ ءُ کُشی بچّ ءَ

 

۱؎  ۔ جاڑو۔جاڑین ۔جاڑویں چُکّ     ۲؎ ۔ کچھ: سندھ ءِ لاڑ ءَ دیہے ءِ نام اِنت۔

چاکر ءَ روشے ءَ بیر ! وتی زُڑتہ

ماں پڑ ءَ جونگی ییں ملوک کُشتہ

ھاسکار کُلانی رِد ءَ گوئستہ

اِنھو براھندغ !تئی کُشائینتیں

مائی ءَ سوبانی مُباہ داتیں

اغ منی براھندغ اَت تئی برات اَت

کم اَنت ژا زڑد ءَ تئی امیر ین ءَ

بانزک ءَ بھورینی وتی راستیں

مائی ءَ میشے کُشتہ مہمانی !!

وڑد(۱) گوں راضی ییں دل ءَ داتہ یے !

بچ گوں میریں چاکر ءَ نیاستے!

گِند نواں میر کہ خاطر ءَ کوییت

ماں دل ء بیاریت حاجتے دروہیں

گوئستگ انت جُگ ءُ بیتغنت فانی

دانکو دی زندغ اِنت نام بلوچانی

جنّت ءَ باتئے نیک زنیں نیاڑی

خوش اَنت مہمان ءُ سوب کلانی

سیری ءَ جوان اِنت لاپ ۲؎ نرازانی

نوخی ءَ جان ءِ جرّ(۳) گنوخانی

——————————————-

۱؎  ۔ وڑد۔ خوراک ۔     ۲؎ ۔ نراز۔ مزن لاپ ۔    ۳؎ ۔ جَر۔ّ پوشاک ۔

 

ریحان

 

ریحان رندیں شاعرے اَت ۔ریحان ءِ شئیرءَ ژا سہرا اِنت بلوچی باریاں کہ دانی سی سالی جھیڑو ءِ چڑنگ نہ کپتغنت تہ ہما وختانی رِندانی سُوکہیں مڑداں چوکہ  ’’سیوی محشریں، گرماں وتی ریخ ءُ پَٹّ تافینت اتنت  ‘‘ تہ تیرماہ ماں حراسان ءَ گوازینت ۔میر چاکرءِ لڈآں گوں ریحان ءِ مہفریں دوست دی گون اَت۔ آنہی کیغدیں قولی ءِ نندونیادءُ بودن گوں میرچاکر ءَ پاکیڑ ات ۔بلوچی باریانی ہمے سُکھ ءُ دورانی وختاں میر چاکر ءَ حراسان ءَ لڈ ءِ وَزت چڑتہ۔ گونے لڈاں شئیر پہ گیابانیں بولان ءِ کلشنٹر ءُ کوہ ءُ سنگاں ریحان ءِ نازرکیں دوست ءَ دی روغی اَت ۔

اغہ نوخیں جید ءُ لڈے بوژانا ژاریحان ءَ یکگوئرے شُت ءُ بھیرو کارتے تہ آنہی ءَ چے ڈوھ اَت۔ آدی بلوچ اَت ءُ زانتہ یے کہ بلوچی عشق چکر ڈکھ انت ‘‘ بتر گڑ نوخیں جید ءُ کونجی قطاری لڈءُ بوژ ۔کہنیں جیداں دْرائی آنی ھندءُ جاگہ تہ ظاہر اَنت پر نوخیں بودن ءَ کئے  ’’ترا پہ اے کوہ ءُ کنڈغاں پولیت  ‘‘ اغہ پولیت تہ چشن پولیت ۔

چڑوییں ریحان پکرے رئوت ءُ بھیرو ءَ نیاریت بلکہ داں مروشی ءَ بلوچی شاعری ءِ ادب  ’’دیرہ ءُ دیرنیادی  ‘‘ گلہ ءُ غمانی گالاں ژا پُرانت ۔اغہ بلوچ ورناوتی جِند ءِ دل ءَ دست ءَ ایر کنت ءُ وت وت ءَ را گندیت تہ  ’’نواں ریحان ءِ پکر بھیروانی دل ءِ ڈیپوخ تہ نہ اِنت ۔

ریحان ماں شاعری گالاں چڑو ہمے ڈکھ ءَ پہ ڈکھی نہ اِنت کہ زتریر مہفریں دوست حراسان ءَ رئوت ءُ دیر نیاد بیت ۔بلکہ آں ژابولان ءِ کنڈغ ءُ آف جھاک آں دی سہی زانتنت ءُ گالاں ماں کیغدیں قولی ءِ نازرکیں ءُ نرمیں پاداں ڈسیت کہ اغہ چھا گرانی پنیز تنک بیتغنت تہ گڑا پہ کھیوانی ٹلغ ءُ کوہ کلشنڑانی رُلغ ءَ گوں دوربنت ۔

شاعری چڑوییں نے کہ گال انت ءُ نے کہ گالبندی ءَ شاعری گوشتہ کئیت (شاعری تہ چھاپ اِنت پیراءِ ءُ حال اِں دل ءِ اَرسانی)۔

ریحان چکرسُہنڑائی ءَ گوں گالاں چھاپ ءَ کشیت کہ لڈ ہرکسی وتی تیرماہی بودن انت آکہ پہ گیابیں بولان ءِ شیرا آتکہ پہ موُلاءُ ماران ءِ دگ ءَ ءُ آنکہ پہ جلالی بڑزیں کنڈغ ءَ دیم ءَ دے انت۔ءُ ریحان ءِ ساتانی گُلیں گودی گوںامسراں پیادغی جزیت پیادغی پنداں سرین ءَ گوں شار ءِ پَلوّ ءَ بستغی ءَ چوکہ ھیدے پہ انیشگ ءُ بمبوئیں بریخان ترنمنتے تہ جز ءِ راہ ءَ گوں پالوش ءِ گھوٹتغیں کنا رءَ گیڑتش )

ریحان ءِ ہمے خاصیں حیال کہ سرین ءَ گوں شارءِ پلو ءَ بستغی ءَ امسرانی پجیّا پیادغی پنداں کہ دوستانی انیشغ ءَ ھیدانی لوارکاینت تہ (ہواں ساحتی ہواں دیم ءُ گوناف ھیدانی ڈالیں ترمپ ءُ ہیٹرتیں لواراں ژاچکر سوھر تریت ،ءُ سونہڑابیت ایکا شری ورنا سہی اَنت ۔

ریحان ءِ شاعری قرزتی (نیچرل ) رنگ ءِ شاعری انت۔ ہرچیزے کہ گندیت ھوانہی ءَ گوں زیمری گالاں ہواں رنگ ءَ پیش کنت۔ دیر نیادانی دوستانی مڑد نَیے تہ گورمے چارینت کنت ءُ نَیے کہ آنہی ءَ بُزءُ میشی اٹکل کئیت نَیے کہ لٹ ءَ زیریت پہ گردغیں بگ ءَ ۔

’’آنھیں کوڑی دیر نیاد ءِ دیریں پندھانی برءُ آرانت ءُ بتر لڈ ءُ بوژ ‘‘ اے راجانی روش روزینی بے بانکیں سنگیں بانڈو ‘‘ اغہ ماں ریحان ءِ دل ءَ پکرے بروت ءُ بہیرو ءَ میاریت تہ پہ دوستاں حاذغیں دل گڑتہ ماں تنکیں ڈوبر ءَ ترکیت  ‘‘ پرریحان گوں وتی شاعری ءِ گالاں دل ءَ دلاسواں دات ،ءُ بھیرواں کاریت ۔

کونج ءِ مَھذوّ

حال من ءَ نوخ ءِ بیگہ یے بیتہ

وت من ءَ دوستیں مڑدم آں داتہ

چاکر ءَ نوخیں وسَوس یے کپتہ

چاکر ءَ لڈّی وزّتے بیتہ

چاکر لڈّیت رئوت حراسان ءَ

چاکر رئوت ءُ بارت منی دوست ءَ

بارت منی زنزیر مہفریں لعل ءَ

بارت ءُ پَیے کوہ ءُ کلشنڑاں رولیت

کئے  تراپَیے  کوہ   ءُ   کنڈغاں      پولیت

چاگراں ۱؎ دوشیت دیرو ءِ موچی

چاگراں دوشئے ! بزکن اِش پیزاں

پادمنی دوست ءِ نرم ءُ نازرک اں

گوں  کھیوانی     ٹلّغ      ءَ       دوربَں

مں وتی دوست ءِ مھذواں سئی آں

یکبرے رئوت ءُ بھیرواں کاریت

دراژ کنت حِنی رتکغیں دستاں

—————————-

چاگر۔چبو،پاذگزار ۔

گریھ کنت کونجی کونجلیں چماں!!

کونجی قطارے بستہ شئے لوکاں

دیم پرے بولان ءَ گیابین ءَ

کسے پہ مولا ءُ کوہ ماران ءَ

کڑدے پہ جلالی کنڈغ ءَ بُرزبیت

اوہ ! منی سہتانی گلیں گودی !!

پیادغ ءَ بیت گوں اَمسراں جُنزیت

تہ سرین ءَ گوں شار ءِ پلوا بندیت

ھید کہ شنزنتے ماں بھنبھویں بریخان

گیڑتش گوں پالوش ۱؎ ءِ کنارینغ ءَ

کیغدیں قولی ءِ گُل ءِ باری اِں

ترکتہ اغہ ریحان ءِ بہاں باز اِں

پیادغ ءَ ریحان ءَ ، نہ ئیت پیداں

کلشنڑ ءُ کوہان ءَ نہ گوازینی

عقل اِت گاربات ائو کیغیدیں قولی

دل بغیر دوستی ءَ نہ گوازینیت

سر بہ ِگر سرواں گردنیں سیاھی !

——————————————-

۱؎  ۔ پالوش ۔آستینک ۔آستینک ءِ دامن ۔

 

مَلّ مڑتہ اے، تہ مں گراں تی یے

بے ہمے یک گالے من ءَ بازں

کہ سنج ژا کُلیں مرکباں دراژں

بُرئغ ءُ نوخیں ٹاھغ ءَ لوٹنت !

بُرئغاں جلدی جوڑ کنت وستاد !۱

گورمے ریحان ءِ نہ چارینی

نَیے بُز ءُ میشی اٹکلے کئیت یے

نَیے لَٹّ ءَ زیریت پہ گِردغیں بگیّ

ءُ نَیے کہ لاغریں جوڑایے بہااینیتے

بیااِت منی جیڈی ءُ سہیلی آں

اے منی سِنگیں بانڈو ءِ ۲؎ ھندں

ماں ڈل ءُ سہر اَت آ ملوکانی

میح اتنت درکوخیں بہانانی

صد برا ریحان ءَ نواوینا

سیاہ پئے کشکیں کیچھ ءَ تاتکیں

ماں دژمنیں مڑدانی دل ءِ پُشتا

 

 

———————————————

۲؎  ۔ بانڈو ۔بانڈم۔

ننگریں بیورغ

میر چاکر ءِ جدماتیں برات میر شاھداد ماں میر شیہک ءِ باریاں مکران ءَ پتاخ بیتہ میرشاھداد ءِ گُہاریے ات کہ آں باہر رِند ءَ داتغی اَت ۔ننگریں بیورغ میر شیہک ءِ نواسغ ،ءُ میر چاکر ءِ جدماتیں گُہار زاتک ،ءُ دیریں ناخوزاتک اَت ۔میر عالی پوترو ھیوتان ءِ شیئر ءِ یک گالے ہمیرنگیں استنت کہ بے پول ءُ پٹیں نغاہ ءَ گوں بازیں مڑدم بُھل انت ءُ پہ دعویٰ مروشی گُشنت کہ ننگریں بیورغ میر عالی ے اَت ۔پر چوش نہ اِں ،ننگریں بیورغ پُھژیں رِندے اَت ۔

ماں مکران ءُ کیچ ءِ پَٹ ءُ گرماں بیورغ ءِ چوروی پہ یک رُمبے آتکو گوں نوخ ورنایے ءَ ہوار بیتغنت ،بیورغ ءِ ورنائی جنگ ءِ پلّوا بستغی ءَ آتکہ موتک ءُ سروزانی زیمراں اشکنانا گیابانیں بولان ءُ مُولا ءِ تنکاں درکپتو بلوچاں سندھ (۱) ءِ گپل گپتہ ءُ میرچاکر ءَ سیوی ءَ کلات بستہ۔ بیورغ دی گوں ہمے زحم ،موتک ،سروزانی زیمراں گون اَت ءُ کوٹغے سیوی ءِ طلوداراَت۔بیورغ ءِ دُرھاییں زند !بلوچ ءُ بلوچیت ءِ یک کڑدارے ۔ماں بیورغ ءِ دُرھاییں زند ءَ بلوچی شان ءُ ناموز ،دات گپت ،زحم ءُ سومری ،براتی ءُ سیالداری ،بلوچی آب ءُ حیا ،ورنائی ءُ بلوچیت ءِ کلیں چی ہست اتنت۔ بلوچاں ژا بیورع ءَ پیش ءَ ءُ داں مرشی بازیں گہیںسریالیں سخی ءُ زحم جن ،ننگ ءُ جنگانی مڑد بیتہ گوستغنت ءُ استنت ۔پر ضرور ھندے ناھندے ءَ ناپیلویں، بلوچیءَ پہ بلوچیت ۔ ننگریں بیورغ وت بلوچی ءُ بلوچیت ءِ کڑدارے اَت پرآنہی ءَ وتی دُرھاییں زند ءِ شاعری پہ بلوچ ءُ بلوچی ءُ بلوچیت ءِ ننگ ءُ ناموز ءَ علو کتہ۔ آ وت سومریانی عاشقے اَت ،زحم جنے ات ۔ماں سی سالی براتی جنگ ءَ گون اَت ءُ میر چاکر ءِ عقلءُ سفیر اَت پرآریفیں پتی نصیحت دی کُتنتے۔ جناں پہ لج ءِ سک دارغ، ورنایاں ورنائی ءِ

——————————————

۱؎  ۔ ہماوختاں سندھ ءُ ھند دوڈیھ اتنت۔

چڑاییں باغُل نہ بلکہ بلوچی دود ربیدغ ءِ ورنائی ءُ پہ بلوچاں بلوچی شان ءُ شَدّ ءِ سیم ءُ سندھوءِ کُلیں چیز ماں بیورغ ءِ جند ءِ کڑدار شاعری گالاں گون انت ۔

بیورغ ءَ زند گوں پٹتغیں چماں ژاھمکرنزیخ ءَ دیتغنت ،کہ آ وت زند ءِ کڑدارے بیتہ۔ آنھی ءَ پر ماچڑو شاعری ،ادب میراث نہ اِشتہ  ‘‘بلکہ بلوچی ءُ بلوچیت ءِ شان ءُ شَد ،ننگ ءُ ناموز ،لج ءُ آب ءُ دَگ دی ڈستغنت۔بیورغ ماں وتی شاعری گالاں یک ھندے شی کہ  ’’یاحُدا سئے چی ءَ اژ من ءَ رَکھے  ‘‘یکے ژا (شریخانی گورغیں کُلاں ،تہ بلوچی شَدّءُ شان ءِ سیم ءُ سندھوانی دراژ ءُ پتنی چِکر دیر انت ؟زحم ،ننگ ،سخی ،شاعری !چڑاہیں ہمیشاں گوں دی ماں بیورغ ءِ نگاہ ءَ پیلو نہ اِنت۔ نیں دی بازیں گزر استنت پہ مڑدان ءُ پہ بلوچی ءَ ۔؟ بیورغ وت وتی زند ءِ حالاں دی پیرا ءَ باڑت ءُ ماراڈسیت پرشانہی ءَ ژاپد ماپہ دعوا گوئشتہ نہ خنوں کہ لج ءُ آہانی ننگ ءُ جنگانی کاڑءُ سومریانی دیدغ۔ آریفیں پت ءِ نصیحت کنوخ ءُ سرسری ییں قومی شاعر پکو مروشی زمین ءِ چیراماں حاخاں واب اَنت ۔

بیورغ ءِ شاعری: (۱) توکلی مست وت شاعرے اَت ۔آنہی ءِ گالے: شیئر ہواں اَنت کہ ننگریں بیورغ ءَ جتنت  ‘‘۔بیورغ ماں بلوچی اولی تاریخ ءَ سرسری ییں شاعر اِنت کہ آنہی ءَ تمنی ءِ گوئنڈین ءُ ملامیں زنزیر سِستو قومی شاعری کتہ۔ آ رندے اَت پر میر بلوچ اَت۔ شاعری چے یے ؟ اے دراژیں پیرایے۔ انسان ءِ اندرا دوہمیرنگیں قوت استنت کہ آ وت پہ وتاں گِردار ءَ کن اَنت انسان ءِ ہمے اندری قوت ءُ دری قوت چوکہ آپتیءَ ہوار بنت تہ آ گڑا بِراں کشنت۔ کسے وتی بِر ءِ حالاں ماں نثر ءَ دنت ءُ کسے شاعری گالاں۔ شاعری انسانی کسب ءُ فن ءَ اژ کلاں مونہادریں ءُ نازرکیں فنے۔ اے مونہادریں ءُ ودھی نازرکیں فن

———————————————–

۱؎  ۔توکلی مست ۔سموءُ مست ءِ حدیثانی توکلی اِنت۔ توکلی مری ے اَت مزاییں شاعرے۔

وتی وخت ءِ زندءُ وتی برانی پیرااِں کہ آنہی ءَ ادب گوئشنت ۔انسان ءُ سروز ءَ اغہ یک دوھمی ءَ ژا سندئے، کڑدکنئے تہ انسانی زند ءِ رپتار چڑونہ لڑزیت بلکہ آ وتی زند ءِ جُنز ءَ دی شموشیت۔ اغہ اگاّ ماں شاعری گالاں سروز ءُ زیمر گون نہ اِنت آگُشے کہ چڑوییں پیرا اِں۔بیورغ ءِ شاعری ژاسروزانی زیمراں درکفیت۔ مزاہیں شاعر ہواں اِنت کہ آ وخت، زیندءِ دیتغ اِنت ءُ بھامغ اِنت حالاں ماں شاعری گالاں چھاپیت ۔

تہ بیورغ ءِ شاعری مروشی ءَ ژاپنچصد سال پیشی بلوچی دورءُ باریانی دود ربیدغ ءِ نندنیاد ءُ دَگ نزوارءِ جنگ ءُ ننگ ،دات ءُ گپت ءُ بلوچی لج ءُ شدانی پیرا ءُ چھاپ انت۔ ہواں وخت ءَ زند ءِ کساییں ہیڑتیں ہچ ہمیرنگیں پیراے نیست انت کہ بیورغ ءَ اِشتہ بیت پچیکہ آنہی شاعری ءَ ژا سہرا اِنت کہ آنہی ءَ زند گوں پٹتغیں چماں چکر اژا نزیخ ءَ دیتہ۔ شاعر گالاں ماں پیرا ءُ وتی بران ءَ گشنت۔ پر بیورغ ءَ وتی زند ءُ بِرّیں شاعری وش زیمریں گالاں بستو پرماچڑو ادبی نہ بلکہ بلوچی میراث اِشتہ چوکہ ما اولا گوئشتہ کہ آ وت ءُ آنہی زند ءُ بلوچیت ءِ پیلویں چھاپ اَت ۔بیورغ ءِ شئیرانی پڑھوخ وت ءَ را پنچصد سال ءِ پیشی وخت ءَ ماں گندنت آہانی چمانی اگاّ سیوی ءِ تپتغیں پَٹ ءُ ریخانی ٹِبہ، قندہار ءِ ارغونی دور، براتی زحم ،بلوچانی پیہر ءُ گورغیں کُلّ کاینت ءُ چرانت۔ بیورغ ءِ شاعری ہمے لائخ اِنت کہ آنہی سرا مڑدم پیلویں کتاب لکھیت۔ما اے وخت ءَ بیورغ ءِ چڑوچیار شئیر دیئغوں ۔آا یش انت (۱) لعل سدو (۲)سیالی گھُسہ (۳) گرا ناز(۴)ائوورنائی ۔

بیورغ ءِ سری شئیر لعل سدو ءَ گوں یک ہمیرنگیں غلط ایں ءُ نہ زانتکار ءُ ناپوھیں قصوے ماں بلوچاں واپرتی اِنت کہ کلاں ژاسری آنہی دیر کنغ ضروری اِنت ۔اے قوم ءِ بدقسمتی ہمے نہ بیستہ کہ براتی سی سالی زحم ءَ پہ ارغوناں قندھار ءِ راہ بوتکہ کہ آہاں آتکو بلوچی ڈیہہ گپتہ ایشی ءِ مزاہیں بدقسمتی ہمے بیتہ کہ ملک ءِ پجیّا بلوچ ءَ بلوچی کڑدار دی برایینتہ) ءُ گڑتو تمنی ملام ءُ گوئنڈیں پیرا بھانکر کتورانڈھوہانی دُعا پاخوانوزڑتہ یے۔ براینیتغیں مرد چڑونندی گوں ابّا ڈاڈاءِ پیراں وتءَ را وھش کنت ءُ وتی زند ءُ وت ءَ راوت پرامیّت چوکہ ما پیش ءَ ھندے ءَ لکھتہ کہ رند ءُ لاشار ءِ جھیڑونیٹ شتو بلوچی جھیڑوے بیتہ ۔تہ بلوچ دو ڈک ءَ بہر بیتغنت۔ نیں ساییں ہرتمن ءَ وتی گند ءِ لکیّنغ ءَ پہ دوھمی سرا رِب اُچھلتغ انت۔ءُ آنہی ءَ را بلوچی دپتر ءِ نام داتہ۔ ملک کہ تی دِنگاں بُڑتہ ۔تہ اے وت پہ وتاں تمنی جن ءُ وراں ایر کپتغنت ناپوہ ءُ بے پٹ پولیں مڑدم آں جاہے شاعری گالے اوار کتو ہوانہی ھیل گپتو، جاہے وتی سغیتیں پٹانی دراژ عمرہائی ! وت قصو گھڑتغن !ءُ تمنی کورءُ کریں ملام وتی بھانکر ءَ لوڈ ینتغنت ۔

لاشار ءِ زحم جنیں تُمناں ژ ایکے ءَ پیرا ءُ قصوے گھڑتہ کہ گوہرام ءِ گوں چاکر ءِ گہار مائی بانڑی ءَ دوستی اَت ءُ گوہرام کہ شف ءَ درائی ءَ آتکہ تہ پخیرے تریٹتے ۔آنھی ءَ مائی بانڑی ءِ کُل ءِ پول کتہ پخیر ءَ بڑتو سوہو کُتہ ۔مائی بانڑی ءَ ژا گوہرام ءَ پول کتہ کہ کئے ترا سوہو کتہ ،گوہرام ءَ حال داتہ کہ پخیرے ءَ۔ بانڑی ءَ گوشتہ ہمے تہ چاکر اَت ۔گوہرام ءَ مائی بانڑی ءِ سرچُکتو  ۱؎ کڑو بیتہ۔

میرچاکر ءَ ہواں وختی لشکر دیم داتہ کہ برے انت کنڈغ ءِ سرانندنت۔ گوہرام چوکہ  بئیت اغہ کنڈغ سراژادیم چرینتو پد ا حیال کت یے تہ کُش اتے ناہئے بلاں بروث ۔

لاشار ءِ پلو اژاہمے قصوکہ گھڑتو ریڑگپتہ تہ رند ءِ پلوا آدوھمی قصو گھڑتہ کہ( ھواں بانگہا چاکرءَ ماں رند ءِ دیوان ءَ تنگویں سررندے آرتہ چغل داتہ کہ مڑدے ءَ مزاییں کارے کنغی گوہرام ءِ جنک سدویار کنغی ءُ اُدھر ینغی اِں)ہر مڑدمے کارءَ کتہ کنت ہواں اے تنگویں سررَند ءَ زیریت وتی ریشاں جنت، کس ءَ نہ زُڑتہ۔ بیورغ نوک ورنا اَت گوئشتے۔ ماما من ‘ دوسئے دھک ءَ گوئشتے۔ چاکر ءَ پخنس کتہ آخر ءَ سررَند زڑتو وتی کاڑی ءَ جتہ یے)

————————————————

۱؎  ۔ بلوچ گہار ءِ سرءَ چُکنت    گوریں گوہرام ءَ سرکہ چُکتہ تہ وتی گہار کتہ یے۔

گڑا بیورغ ءَ سدو یارکتہ ءُ لوغ ءَ نشتہ کہ منی قول اِں من ہرکس ءِ لوغ ءَ شتغاں تہ کڑو  نہ باں۔ شانگو چاکر گوں اڑداں آتکہ ءُ لعل سدو گوں مالاں تیر دیایینتو رنداں ژا لاشار ءَ   بُڑتہ۔ ہمے رنگیں مڑدم تہ ھمے بڑزی پیرا ءُ قصوانی سرا یقین کنت کہ آ یا تہ وت بلوچ مہ ویت ءُ بلوچیت ءَ ژا نہ پجھاروبیت یاگڑا تُمنی ملاماں ژا چماں کوریں بلوچ بیت کہ وت ءَ پرامیت ءُ تمنی ملامیں نغاہ ءَ گوں وت ءَ راءُ وتی تاریخ ءَ براھنغ (۱) کنت ۔

اے پیرا تاں وخت ئیگ انت۔ مروشی ءَ ژا پنچصدسال پیشی بلوچیت ءِ دئورباریانی ؟ گڑا دی دوقوی ییں سڑدار ءُ ہما سڑدار کہ گوھر مہیری جت ءِ باہوٹی سرا سی سال زحم جتونیٹ ملک دی برائینتش ۔پنچصدسال ءِ براینیتغ ییں ملک ،دورءُ دراژیں پند کہ ماں آنہی ءَ غلامی  دی انگریزانی، آہانی ناول ءُ فلم دی ہوارانت ءُ مروشی ییں روش دی کہ ماں سماج ءَ کلب ،فحشیں لٹریچر ،چکلہ کہ سماج ءِ عیو یے نہ اِنت ،فلم کہ بھانکرءُ بُوت چُکائی، مات ءُ پتانی جنیک ءِ ٹورپائی ءُ دلالی ءَ ژاپُرانت، آنہی بلوچ ءِ لج ءِ باروا یانظریہ چکریں تبدیلی ے آڑتہ ۔ یا بلوچ مسلمان بیتغی ءَ کہ اسلام زائیفغاں باز حق ءُ آزاتی دنت  ’’آنہی ءِ زائیفغ ءُ لج ءِ بارواچے عمل اِنت۔ لج ءُ زحم ءِ عمل چکر دیر اِنت ؟ تہ بلوچ وتی دل ءَ دست ایر کنت گِندیت ءُ دغریں قوم بلوچی سماج ءَ بیاانت ءُ گِندنت۔ اکریں دراژیں پندھ ءَ ژا پشتہ دی مروشی بلوچ ءِ لج گوں زحم ءِ رہ ءَ بستغی اِنت ۔تہ بلوچی ییں باری ءُ دئورانی وخت ءَ چاکر ءُ گوہرام سی سالی زحم ءُ جنگانی سڑداراں گوں ہمے قصوءِ بندغ چکریں دروغ ءُ ناپوھی ءُ بدقسمتی یے کہ وتی پہ تمنی کست ءُ ضداں ءُ دغراں پہ زانتکاری ھاسیکاری وت گھڑین ءُ ملام ءُ پُریں قصو گو بلوچی تاریخ ءَ بستغنت۔ ایشی راستیں پیرا ایش اِنت کہ سدو جتے اَت ۔جَت دی اے ملک ءِ دیریءُ کہنیں قوم یے

——————————————

 

۱؎  ۔ براھنغ ۔کین در۔ لوچ۔

چوکہ ماں تاریخ ءَ ظاہر انت۔ مروشی ءَ ژادوازدہ سیزدہ صدسال پیش سندھ ءِ حاکماں جت آنی سرا مزاییں پابندی جتغت اںءُ کمینہ قرار دیغ جیتغ تنت۔ہمے بلوچ کہ ایداں آتکغنت تہ جت گوں وتی انسانی گوزوریں بخت ءَ دانی ہماں اولی ڈول ءَ استنت، جت ءِ معنا کمینہ اَت ۔

بیورغ ءَ سدو جتّ یارکتو ھجت کُتے کہ من وتی سُریَت کنانے، پرجتاں پہ جھیڑوءَ لانچتہ کہ ماسیری ییں زائیفغ چُشن دات نہ کنوں ۔پیرولی ءَ گشتہ کہ من وتی زال ءَ پہ خوشیا نئیلاں۔ آخر چاکر نیام کپتہ ءُ واڑے ژامال ءَ پُرکتو پیرولی ءَ داتیش ءُ سدو بیورغ ءَ آڑتو وتی سُریَت کتہ۔ ہمے کردار ءِ لاف ءَ رندیں پوہیں مڑداں بیورغ پَل اِتہ کہ بل ءُ آس مانداریے ! تہ جت زال ءَ چون کنئے تہ بیورغ ءِ جند ءِ گال اِنت کہ   ؎

’’جتنی رومال انت بلوچانی

ڈونمبنی ذغریں کدہ ءِ شیراَں ‘ ‘

نیں اغ بیورغ ءِ شئیر ءَ کڑدے گال ہمیرنگیں استنت کہ ماں آہاں جوریں دژمن اُڑدءُ لشکرانی پچارانت تہ واژہ آ سی سالی جنگ ءِ زحم ءِ باری اَت ۔میر چاکر ایوک ءَ چڑتہ نہ ویت ہرتکے شُت گوں اڑد ءُ لشکراں ۔

ءُ دوھمی اے روایت کہ بیورغ ءِ قول ات کہ آ ہرلوغ ءَ شُتہ تہ کڑو نہ بیت، تُرک ءِ جنگ ءُ بیورغ ءِ پیرا ءُ گالاں بیورغ وت ہمے قول والی قصو ءَ دروغ کنت(۱)

 

——————————————–

۱؎ ۔ءُ اے گوشغ کہ بیورغ ءَ سِوا،تھی کسے ءَ سررند نہ زڑتہ دی دروغ اِنت۔ آں وختاں میر چاکر ءِ برات زہک ءُ شاھداد ءِ بچ میران ڈولیں ہست تنت کہ بیورغ وت ماں وتی گالاں یک ھندے شِیت کہ چوکہ میرانؔ ماں نلی ءِ جنگ ءَ کُشہ جیتہ (لاھڑی کوہ گوراں گپتہ ۔پہ ھمبو چوٹویں میران ءَ )

 

لعل سدو

چاکر ءِ خذمت من ءُ سیاو ءَ

پیلویں شش ماہی مُشاں خط ءَ

داتیں پہ مہلنج ءِ بر ءُ آراں

دوست مَنیت کہ وش کناں زڑد ءَ

نے نہہ ءَ کنت کہ خاطراں پَلاں

مارا ماں نیام ءَ گنمبو لغاں(۱) داشتے

بُرز شہ نوداں ءُ لاغریں شینکاں

ژاشکارانی پلّو ءَ کاتک آں

ھئے ءُ ھئے آں کہ منّ اِتہ دوست ءَ

منّ اِتہ دوست ءِ مکہیں مات ءَ

بیگہی موکل اِنت تو ءُ تیغاں

گوئر سدو ءَ ءُ گورغیں کُل ءَ

صئور ۲؎ کن ائو روح کہ من ایربراں روش ءَ

روش ژا زڑدیں دیغرے بوشتیت

لعل سدو مسک ءُ مندواں مین ایت

پَروتی بریخ ءُ پرمنی ریشاں!!

———————————————-

۱؎۔ گنمبولغ ۔لڑکغ، زمین ءُ آزمان ءِ نیام ءَ ۔

۲؎  ۔صئور ۔بلوچی لوز صئور انت صبر نہ انت ۔

من کِرّ کناں سالونکی اود کُلّ ءِ

گوئر سدو ءَ ءُ گورغیں کُل ءَ

اے شف ءِ سئے پاس گوئست انت گوں ذوقاں

چارمی پاس ءَ آستگ بام یے

درکفیت روش ءِ کافریں استار

کئیث چو تیر دورے جلسکانا!!

آستغا چکیت دست ءِ بانہی ءَ

دھول ءَ گوں اوشیشیں۱؎ کرائی ءَ

دست چو گنگوہی بہ لوڈین ایت

پادبیا ورنا کہ آس اِتہ بامے !۱

ماخو تو ہڑدو مڑدم اوں نامی

من جواو داتہ لُڈئغانی ءَ

داثہ من بانک ءَ جنانی ءَ

اے تئی آریفیں پت ءِ ھیل اِنت

دوست ءَ کلیت ءُ گڑ کنت لوغ ءَ

رند نہ کنزانت ژا موژغ ایں پینزاں

چوروی پد کنزغ من ءَ حیف اِنت !!

اغ ترا چوشیں نہمتے است اِنت

———————————————-

۱؎  ۔اوشیش ۔صاف ۔اَچّا ۔شُشتغیں ،لھکوخ۔

چاکر ءَ معلیم دار کنایینتیں!!

لنگوے ششتا توں شف ءُ روشی

چاکر اوں معلیم دار کُتہ دوشی

اغ تو کائے قول ءِ موکغ ءِ روش اِں

اغ نیائے تہ شاہ مئے والی

سیاہ منی مرشی ماں بکری کوٹ اِں

کئیت مں دیوان ءَ نہ جنت شئیراں

شمبری بیورغ ءِ لڑاں حیرنہ اِں

جاد ماں گاتری ءِ ول ءَ داتہ

زُنڈوں ماں پیشدارءِ بُن بھورینت!!

تیر منی مورتیں جابہ ءِ چیارانت

چارنت تہ چتریں لیڑو ءِ بارانت

ہشت اَں تہ گاڈوھے بگیڑیناں

شانزدہ انت دلی ترک دلیخیم انت

بئیت ہمامڑد کہ وادہ ءَ بیاریت

وٹڑی پُربیت یے حِساوآنی !!

گڑدی منی حد ءُ آتکن ءَ بیتاں

’’پیرولی ‘‘ اِنت گوں تراشتغیں ٹوڑھ ءَ

پنچ کسیری ییں پاڈ اِنت ماں دست ءَ

 

گالے ماں بے آپیں دف ءَ ایشِ اِں

کہ من کُشاں بیورغ ءَ ملوکینا !!

باہر ءِ تنگودروشمیں بچ ءَ

نیامغ ءَ جوانیں مڑد شفانتی اَں

مُرگ ماں مولانی سرءَ وَھاواں

صُحوا گوں ملّو ءِ بانگ ءَ

درکفیت روش ژاتنگوییں بُرجاں

دھنز اش میلاہ ءِ کوردف ءَ رُستہ

سَرئف کتہ میریں چاکر ءِ پوژاں

گھور کتہ سیوی پُٹریں رنداں

ژا سرا میران ءُ مُرید کاتک اَں

مہلنج گوں مالاں تیر دیایینتیں

تیر منی آڑتئے لیڑو ات بشکاں

اغ ! نیاڑتئے تہ چمبواِت بُرّاں

ہَیے ءُ نَیے آں کہ تیر منی آتکہ

لعل سدو ژا جوریں دژمناں زِیتہ!!

پہ جن ءِ شلوار ءَ بلوچی ءَ

چاکر ءَ چتریں لیڑوے داتہ

——————————————-

۱؎  ۔ سیاہی ۔ڈومب۔لانگو ۔

دیمی شئیر بیورغ ءِ سیالی گُھسّو اِنت

 

’’شئے کٹئے ‘‘ میر چاکرءِ مُرشد اَت ۔قول ءُ اقرارانی بلوچی باری اتنت ،شنت(۱)  ’’میرچاکر ‘‘ ءِ قول اَت کہ ہرکسے ءَ منی مُرشد  ’’شئے کٹئے ‘‘ سل ءُ نحق ءَ کشتہ تہ من ہوں آھی ءَ لیڑوی چمر ءَ جناں ،رندانی لوغانی دیما ،لوغ ،لوغی ءَ چریناں ۔

’’شئے کٹئے  ‘‘ ءِ قول ات کہ اژآراہ ءَ دِیر نواں،اگاّ آئوخ ءُ من ءَ زحمانی رہ یکے دیر کنت۔گڈ آنہی روشے  ’’میرباہر ‘‘ دیما آتکہ یے۔ گوں تریٹغ ءَ زحم  ’’شئے کٹے ‘‘ پلوا بیتہ ءُ ’’میرباہر ‘‘ کُشتہ یے۔ چوکہ بیورغ ماں وتی شئیر ءَ وت ڈسیت ۔بلاں گرم ءُ سارت باں چوکہ روشے شئے کٹے گوں بچ ءَ من ءَ تریٹیت کہ میر ءِ حون ءَ دوسَری ءَ گراں ۔کَذانہی شئے کٹئے گوں وتی پُسغ ءَ تریٹتہ ۔ہر دوییں کُشتغنت یے۔  ’’چاکر ‘‘ زہر گپّتہ (۲)قول ءِ پالغ ءَ جوانیں پیر مرد شفانتی بیتغنت۔پیصلہ ہمے بیتہ کہ  ’’چاکر ‘‘ آرمیشویں بندیخ ءَ وتی ڈومب ءَ دات، آ باڑت ’’بیورغ ءِ گُٹ ءَ ماں رند دیوان ءَ پرّینیت یے۔گہگیریں بیورغ ءَ نہ منّ اِتہ۔بیورغ ءَ سیوی ءِ کلات اِشتو درکپتہ ءُ وتی ایوکیں(۳)کلاتے جتہ ۔ہمے پیرا سرا بیورغ ءِ شئیر اِنت سیالی گُھسوّ۔

 

————————————————

۱؎ ۔ماباز پٹ ءُ پول گول کنغ ءَ ژارند پہ دعواے گوشتہ نہ خنوں کہ جائی ءُ راست چاکر ءُ ہمے رنگیں قولے استت۔وخت قولانی ضروراستت نوانکہ پدی آں گوں ہرمڑدمے ءَ وتی دلکشائی قول بستہ بیت۔

۲؎ ۔اے ضروربیت کہ مرشد ءِ کوش ءَ چاکر زہرا اَت ء چاکرءُ بیورغ ءِ نیام ءَ مھسک کپتہ ۔

۳؎ ۔بیورغ ءِ وتی کلات ءِ دُنمب ءُ کہنیں بھت دانی دی سیوی شہر ءَ ای ۔اے ۔سی۔مری بگٹی بنگلہ ءِ گوئرا اِنت ۔

سیالی گُھسّو

میر بلوچستان ءِ کمیں کوہ اَت

بے نحقی ءَ پہ گوئنڈلاں بستئے !!

چے تئی سیالی گُھسّوے گاراَت

کہ کُشتہ تو باہر خان مڑاہانی

جان منی کیچ ءِ نرمغاں کڑدبیت

نیں کہ نقرہ ءُ !سوناییں کنڑا رواں

شینگلی (۱)ءَ من دیرّوے ننداں

گرم ءُ ساڑت باں کہ دروغ کناں ڈاہ ءَ

نیں نشتو! آں روش ءِ من آں چاری

کئے زاں شئے کٹے ءَ گوں پُسغ ءَ بیاری

بیاری ءُ منی چار راہ ءِ سرا داری

من دی چوشیری۳؎ گنمبڑ ءَ بانے

گڑدن ءَ چو گڈ گواشی بہ بھوریناں

ماں بروتاں ءُ نوش کناں بھنگاں

——————————————-

۱؎۔ شینگلی ۔مژی ءَ مونجھا ۔کانہلی۔ گیمر تغی ءَ ۔   ۲؎ ۔شیرائی ۔چومزار ءِ ڈولا۔

۳؎  ۔گنمبڑ ۔مزار ءِ دِرک ۔درکیں جھٹ(دئور جنگ (غربی)۔

جاں منی ژالہمیں سنبغآں ساڑت بی

نواں بھور ءَ اشے زہیر دیربں

بلاّں کہ سڑدارے مہ ویت راضی

آ بنات ءُ دادن آں بندکن

زاتغیں گوخاں اوں مہ دنت دئینی ۵؎

بارگیں بوران اوں مہ بشکائی

رِند نہ ویت، لاشاردی بلوچ برات اِں

سندھ نہ ویت ہندوستان دی ولایت اِں

 

 

 

 

 

 

 

 

 

———————————————

۵ ؎  ۔دئینی ۔امانتی زاتغیں مال ۔شیرواری مال ۔

بیورغ ءِ سیمئی شئیر گراں ناز انت

تُرکیں بادشاہ ءُ امیرانی نندونیادماں پکغیں کڑا گاہ قندھار ءَ ات ۔ہمے امیرانی ھند ءُ جاگہہ ءَ ارغون بادشاہ ءَ وتی جنک ءِ نام  ’’گراں ناز ‘‘ ایر کُتہ ۔بانک ماں بادشاہی شاغیں گوانزغ ءَ پینگھغا ات کہ اینگو کوژک(۱) ءِ دنگ ءَ شاں دیما تی ملک ءِ واژہ  ’’میربلوچانی ‘‘ ماں ’’گوہرمہیری  ‘‘ ہرانی باہوٹی سرا بلوچی زحم پہ براتی جھیڑواں چوگروخی لہکغاتنت۔بلوچ باریاں بلوچی ملک ءِ سند کوژک ءَ شاں دیمی کوہ ابریز اَت ۔

رِند ءِ کوڑی ماں  ’’نلی ‘‘ ءَ کہ لاشار پوترواں پُجتہ !تہ لاشار زحم جناں  ’’نلی گٹ ‘‘ گپتہ۔  ’’بیورغ ‘‘ ءَ پلتغنت کہ ’’ سڑدار مروشی نہ روئے۔ دعوا ءَ گڈ  ’’میران ‘‘ ءَ من ءَ شوندارئے۔

نلی گٹ ءِ جنگ ءَ رندان ءَ کہ شیراں بُرزی جلو داشتہ تہ مڑدانی ساھی شیراں بُڑز کشتہ۔ باری اتنت زحمانی، رند شہ اگاّ گِشین ءَ کُشتہ جیتغنت کہ  ’’میران ‘‘ اِش دی گونن۔  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ کہ وتی کور بہادر گِشینیں مڑد کُشائینتغنت ۔تہ آہانی ڈُکھ پلوّے ءَ۔اوھنبو چوٹویں برازاتک ءِ لہمیں غم ایوک ءَ پلّوے ءَ ۔میر ’’چاکر ‘‘ ءَ لاشارءَ شہ بیر گرغ ءَ پہ، نغاہ ترکانی نیمغا پِرینتہ ءُ  ’’بیورغ ‘‘ سفیر کتو قندھار ءَ ارغونان گوئردیمداتے کہ اڑد پہ مدئتی ءَ بیاریت ۔

بل پیرا ایدا،گربیورغی بلوچی بالاد ءَ ءُ  ’’گراں ناز ‘‘ ءِ حدیثانی قصّو ءَ۔  ’’بیورغ ‘‘ سرسری ییں بلوچ سفیر انت کہ ارغونانی دربار ءَ پہ بدھی چوڑی ءُ مدت لوٹغی ایر کپتہ۔ بادشاہی ءُ درباری ریت ءَ گوں  ’’بیورغ ‘‘ ءِ مزاییں دُراہی ءُ وشاتکی ے بیتہ۔ ہرکس پروت ءَ کٹیت۔ ترکاں مزاییں بدی چوڑی بستغنت کہ اغہ ہمیثاں مَنّ اِت تہ گڑاما اڑداں دئوں ۔ ناہئے کس ءَ چی نے۔

———————————————

۱؎  ۔کوژک مروشی ییں  ’’شالا باغ ‘‘ ءِ نام انت کہ آں ھندی بودنی مڑدم دانی کوژک گشنتے پچیکہ سیوی گرغ ءَ پیش گرم سیل ءُ حراساں قلات دی بلوچاں گوں زحماں میر شہیک ءِ باری ءَ گپتگ اَت۔

بیورغ ءَ حال ءُ پیراداں میرچاکر ءَ پُجایینتہ۔ ہمے برءُ آراں وادھی ءُ لھرے وخت گوئستہ۔ گوں ہمے برءُ آراں  ’’بیورغ ‘‘ ءَ گاتر کشغءَ تُرکیں جن ماں بادشاھی محلاںدیت کہ دل مان آتکہ یے، چم دھوری نغاہ برغاتنت تُنی ییں روحاں نزیخ کنانا۔

کہ دا ھمکرا  ’’میرچاکر ‘‘ گوں رندی چیدغیں زواراں وت ماں قندھار ءَ پُجتہ۔ آخر جوان ایرتر بدھی چوڑیاں ژارند ترکاں کہ مااڑداں دئوں،چاکروت دُراہی بستو گڑتہ ءُ بیورغ اِشتے کہ اڑداں بیاریت ۔بیورغ ءُ گراں ناز ءِ تُنی ییں روحانی نیامغ ءَ درائی، بیدگی ءُ سوگہی ءِ بے وسیں بھت ات کہ داھمکرا اڑدوتی پیلویں درائی ءِ روش ءَ تیار بیتغنت گراں نازگوں لڑاروییں چماں اشتو بیورغ گوں اڑد ءَ رائی بیتہ ۔

منزلاں درزی دوش کنانا آتکو اڑداں ماں گوژک ءِ بلوچی دَنگءَ پہ ساھی ءَ پڑاھو جتہ۔(گشنت(۱))کہ زنوں ءِ بچ کہ اڑد ءِ کمانی اَت بیورغ پجیا شکار ءَ شتہ ءُ گڑتو نیاتکہ۔ ترک ءُ رندانی ہواریں مورمذغی کومیں(۲) اڑد ءِ حال کہ زحم جنیں لاشار پوتروانی سردار  ’’میرگوہرام ‘‘ ءَ بیتہ تہ لاشار پہ زحم ءِ دعوائی ماں  ’’گاجان ‘‘ ءَ آتکو مچ بیتغنت۔ لاشاراں تمنی زحم وارتکہ پربادشاہ ءُ رِندی ہواریں کومیںاڑد ءَ لاشار چوکڑبی رُنتغنت ۔وَس ءَ دی لاشار ءَ گوں نلی گٹ ءَ ژاودھیں کار چیارسری ءَ بیتہ چوکہ  ’’چاکر ‘‘ ءِ جند ءِ گال انت:۔

گاجان ءُ کتہ ھَڈ ءِ ڈھیر         کہ سالے تولغاں وارتہ سیر

ترک ءُ رِندءَ جنگ کٹتو گوں شادہ ءُ مرادانی سوباں گڑتغنت ءُ لاشاری بانک موتکی پلّو بستو کونجی کرامغ ءَ تنت۔ ترک قندھار ءَ ءُ ’’چاکر ‘‘ گوں وتی رِنداں سیوی ءَ گڑتہ۔ نیں  ’’میران ءِ ءُ نلی گٹ ءِ لحمیں غم اَں۔ چوکہ چاکر ءِ گال انت :۔

’’میران ‘‘ تئی لحمیں غماں        یک کترہے سوہ داتغن

———————————————-

۱؎  ۔من بلوچ دپترانی زوانی پیراں ہچو گشت کہ زنون ءِ بچ بیورغ ءِ پجیّا ءَ شکار ءَ شتہ بیورغ ءَ دیتہ کہ اکریں مزاییں ءُ کوجاھیں بدھی چوڑی آں ژازندءَ دا اے گوں ناکامیں دل ءُ پرشتغیں پاداں پیدا غنت بیاکہ بیورغی شٹرطے جناں ۔بیورغ ءَ زنون ءِ بچ کُشتہ وت ءَ را وت ٹھپتو نام لاشار ءِ گپتہ پر مئے جند ءِ تاریخی ثبوت دانی گوں ماخ اِنت۔

۲؎ ۔مدغی کوم۔ بالی مکھڑانی بے لیکھویں پونگ ۔مدغیءِ جھار۔

ماں نیم شفی پاساں بیورغ ءَ کہ گراں ناز ماں وھاو ءِ شادھاں گیر کاتک تہ آنہی سرگواتیں دل ءَ سرسری ڈیپو خان جت ۔بیورغ اغدے قندھار ءَ شُتہ۔ پارے گراں ناز ءَ مڑی ڈول نہ ڈولے گندی۔ میرچاکر ءَ دی حال پُجتہ کہ  ’’بیورغ ‘‘ ءُ تُرک بادشاہ ءِ جنک  ’’گراں ناز ‘‘ آف ءُ شیری ہوار بیغانت ۔میرچاکر ژا بیورغ ءِ سرھوڑی ءُ گہگریں برّاں سئی اَت۔ زانتے کہ یاتہ وتی ہیسی سرا گارکنت یا گڑ ہمکریں کھڈے پٹیت کہ پہ پورغ ءَ ءُ پُرکنغ ءَ حیران بیت۔  ’’میرچاکر لاچار بیتو قندھار ءِ بادشاہ ءَ لکھتہ کہ بیورغ دَاںھمکرا قید ءَ بیت دوانکہ مں نیاتغاں ۔بیورغ ماں قیداں کپتہ گوں بادشاہی تیل ءُ زنزیراں پہ سیستان (۱) علو کتہ یے۔ چاکر وتی امیری کاراں گٹ بیتہ۔وختے ولھرے گوئستہ میڑانت ژرناں پر گیشتر ءَ ڈوھدار نشار ءُ حَرئغ اَنت ۔انسانی پِت ءُ چُکی، برات ءُ گہاری ،جودءُ لوغ بانکی گوئزوریاں  ’’بیورغ ‘‘ ژاحاکمی قیدانی تاڑءُ تیلانکاں حلاص کتہ۔ چوکہ  ’’بیورغ ‘‘ءِ جند ءَ گالاں گوں بِر سہرابیت۔ روشے  ’’میرچاکر ‘‘‘ ءَ حال بیتہ کہ بیورغ بادشاہی آوارجتو گوں  ’’گراں ناز ‘‘ءَ پجیّا میر گوہرام ءِ ھمسایغ اِنت ۔ترکاں پہ وتی لج ءَ کوڑی کتہ۔ قہر ءُ زہرانی اُڑدمارومارکنانا آتکو رستغنت ،ءُ پیغام دیم داتیش یاتہ بیورغ ‘‘ءُ گراں ناز  ‘‘دوئینانی ہیسی ییں سرَ۔گڈی زوریں زحمانی تُنی ییں رہ ؟سئے روچ(روش ءِ) صِلاحی موکل اِں۔ لاشار ءُ رِند ءِ نیاما کاشدءُ ڈاھیانی ءُ حال ءُ صلاحانی برءُ آرشروع بیتہ۔

رندانی صلاح بیتہ کہ دستی مڑدم مالاں باڑت دات، مروشی گراں ناز تہ رندیے ءُ بلوچ لج ،لج ءُ مڑدانی دئیغ ءِ اژ آں زحم کسرتریں۔ جائیدی  ۲؎ ٹِک ءَ تہ نہ دیت ۔بیورغی بِراں کہ بلوچانی زحم دیتہ ءُ تُرک بادشاہانی زور وظلم، دل ءَ گنڑتے  ’’اغ مروشی پہ منی انسانی گوئزوری ءَ بلوچ زحماں کڑبی رُنتغنت ،تہ اے پرمادی ٹِکّ اِنت  ‘‘ لاشار ءُ رند ءِ جنگ ءُ زحم ءِ منصفی حال تُرک بادشاہ ءَ داتہ۔ بانگہ ترک ءُ بلوچانی پدی درائی روش اِنت۔ زحم ماں جتکاں پہ ہون ءَ تُنی اَنت ۔

———————————————-

۱؎۔آوختاں سیوی ءُ بلوچی علاقہانی نام سیستان ات، سیستان ءَ نین دی بازیں ملک ہوار اَنت، بیورغ ءِ مطلئو گوں سیستان ءَ سیوی انت۔   ۲۔جائیدی: دانکو جہاں ہست انت۔

روش ٹِک ءَ داں کہ دعواے دوں۔  ’’بیورغ ‘‘ ماں شف ءِ سری پاس ءَ دوست اشتو ،بلوچی ہرششیں ہتھیار بستو بادشاہی اڑ د ءِ نیمغارائی بیتہ ۔آتکو جاگو خاں گپتہ۔ کُشتغنت یے جاگوخ بادشاہی۔ تُرکے وتی بادشاہ ءِ جان ءَ گرغات ۔ءُ ژاوھاو ءَ دی جھوٹغات ،آنہی دیم جہان ءَ گوں داتو وت بادشاہ ءِ جاں گرغ شروع کتہ یے۔ہاسکاری کہ مُشت کنغ ءِ ساحت ءَ دستاں گوں زورداتے تہ بادشاہ ءَ وھش نیاتکہ گوئشتے نرمی ءَ جان ءَ گِر۔ وراتئے  ’’بیورغ ‘‘ ءِ سرا۔  ’’بیورغ ‘‘ ءَ پول کتہ۔ بادشاہ سلامت  ’’بیورغ ‘‘ ءَ اش باززاہرانے ؟بادشاہ ءَ چونیم ساری جواوّ ترینتہ۔ بانگہ تُرکانی زحم وت ڈسنتے۔  ’’بیورغ ‘‘ ءَ گوشتہ چماں پٹ ءُ گِند  ’’بیورغ ‘‘ تئی کٹ ءِ سرا نشتغی اِنت ۔بادشاہ ءَ دِرک داتہ کڑوبیتہ۔دیتہ یے، ھا  ’’بیورغ ‘‘ اِنت، پہجہ آڑتے۔حال دے توچُشن دا ایداں آتکو پجتغ ئے ءُ پہ چیا آتکغ ئے۔؟ ’’بیورغ ‘‘ ءَ کُلیں پیرا سرا گپتو داں دُنمب ءَ داتہ۔ گوئشتے اغہ من تراکُشتیں تہ من ترا کشتہ کت۔پریکے تہ وھاویں ءُ بے ڈاہیں مڑد ءِ کُشغ پہ بلوچ ءَ میارانت گڑا گوں تئی کشغ ءَ زحم بتر چیڑہ ءَ بیت ۔سیمی تہ  ’’گراں ناز ‘‘ ءِ پت دی استئے۔ من ترا پمیشا نہ کُشتہ ءُ وتی ہیسی سرآڑتہ۔ گوں من ہرچیزے باڑائے، تئی دل لوٹیت کن۔پر ’’گراں ناز ‘‘ ءِ ھیل ءَ کش۔ بادشاہ ءَ  ’’بیورغ ‘‘ بھانکر کتہ گوئشتے کہ تہ اکریں شان ءُ دیردھیانے ئے گڑنتو منی ساہ ءِ توروّ کتہ برو ’’گراں ناز ‘‘ ترابشکنت  ‘‘۔  ’’گراں ناز ‘‘ ءِ شئیرءِ ہمے پیرا انت چودراژ بیتہ۔پرچوں کنوں دوآنکو سَوئب،وجہ، حال،وخت کل پیر مڑدم سہی مہ ویت تہ شعرءُ حدیثانی شیئر ءِ پوہ بی ئغ دروکا گران اِنت (۱)

————————————————

۱؎  ۔ اے پیرا ءِ گہرام ءُ چاکر ءِ پیراگوں ہواں پیشی کرءُ کوریں پیرا ءَ ہورکنت کہ بیورغ ءِ سدو والی شئیر ءَ مالکھتہ۔ گوہرام، چاکر، بیورغ، ہرسئے وتی وتی کڑداراں اگاّ انت ءُ ہمے تاریخ انت کہ اے رنگیں قومی ییں سڑدار ءُ بیورغ ڈولیں بلوچی کڑداراں گوں ہمیرنگیں دل پرامعنی ءُ سیمی رنگانی پیرا ءُ قصوانی ہوار کنوخ چے انت۔ تاریخ بازظالم اِں، ضرور پد رکنت گوں پیلویں عمرانیات ءِ شاخانے۔

گِراں ناز

زی من ءَ میریں چاکر ءَ گوئشتہ

شیمبری سودایاں ترا سیت اِں!!

من جنے سیاہ مارچوٹویں دیتہ

ھندے ماں میری ہپتمی محل اِں !!

چومن ایں مڑد پّہ گندغ ءَ شات اَں

چورو ءُ پیرمرداش دل ایخیم اَں ۱؎

من دی پہ نیمونے رواں شہرءَ

سرمنی کپتہ حاکمی کئیزاں

بادشاہانی تاڑ ءُ تیلانکاں

ماں مغل کوٹی بستغیں مڑداں

شپ پرے دوروخاں۲؎ میایات اِں

روش پرے باندا بستغیں مڑداں

مادی پہ سیستان۳؎ ءَ جنوں شیئراں

تُرکیں جن ماں نیم شفی پاساں

گریھ ءَ کشنت ژا چھجویں محلاں

تنگویں پَٹی برزو برواناں

———————————————-

۱؎  ۔ دلیخیم ۔ نااُمیت۔      ۲؎  ۔  دوروخ۔ نادراھیں مڑدم مریض۔

۳؎  ۔ سیستان ہماوختاں وکرغی سندھ ءِ نام اَت۔ سہوان ءَ داں کوژک ۔

گندنت منی بالاد۴؎ ءَ بلوچی ءَ

’’بیورغ ‘‘ تئی بالاد ءِ نصیوباتوں

گاتر ءَ کش اَنت مئے دل اش مان اِں

ءُ ریس ماں ریس  بنت چو کنمبریں ماراں

چو تفوڑی ییں مڑدم کہ نار اَں

ناز گرنت کاڑ گوئروتی جوداں

گوئر وتی آریفیں پت ءُ براتاں

عرض کت رانی ءَ گوئرے ہزماں

اے چہ کسّے کہ ماں شوئے کئیز ءَ اِں

بوژہمے باندی ءَ بلوچ ئیغ ءَ

نیم شفاں ظلمیں زارہاں کشّیت

ہئے ءُ ہئے ءَ کہ سرمنی بُتکہ !

سرمنی بُتکہ ژا حاکمی کیزاں

ءُ ژا کیزانی تاڑ ءُ تیلانکاں

اچ بادشاہانی تئیل ءُ زنزیراں

من دی گوئر لوہارءَ رواں ننداں

سئے ءُ چیار شیلیں میح گھڑائیناں

ائو ہمے قندہار نشتغیں لوہار!

———————————————

۴؎  ۔بالاد:  بھت ڈیل کڈی ۔

تی ترا کار ءُ محنت اِں مڑدار!!

دوست اِنت ماں محلاں بادشاہی آں

نے کہ ماں کُل اِنت بلوچی ایں

نے پیہر ءُ لوڑھئوہاں تنکیناں

سئے ءُ چیارشیلیں میح گھڑاینت اوں

چوکہ داں ماڑی ءِ بُن ءَ کاتکاں

گپتغ اَنت جاگوخاں امل ئیغ آں

دَستوں ماں لکھی کیسغ ءَ شفتاں

سئے ءُ چیار سوہریں اشرفی کشّت آں

دات اَنت ماجاگو خاں اُمل ئیغ آں

زیر اَنت زراں ءُ جہل جننت چماں

اے دی گوں راضی ءَ کتنت زرّاں

من آکڑان ءَ ! پئے آسنیں میحاں

پہ تلاران ءُ پاشنی راہاں

ول پہ ول باں چو کنمبریں ماراں

نیں کہ داں ماڑی نیم گوراں کایان

سرمنی تنکین گواتگراں گپتہ

جاں منی شیہی ہر پراں زُرتہ

ھَکلّے داتوں دل حیالاں

گِندنواں چنڈ ئے دل مڑایانی

کہ گوں چنڈئغا بالاد ءَ برایین ئے

سرمنی ژاتنکیں گواتگراں گوئستہ!!

چوکہ داں ماڑی ءِ سرا کاتکاں

گوں منی پاد درفش ءَ مزاری ءَ

تراس کتہ زنزیر مھپریں دوست ءَ

کٹ اِشتی گوں بخملیں بوف ءَ

دِیر لڑزیت ءُ اش من ءَ پُڑسیت

تھ کئے استئے برنگلیں ورنا

ماجواب داتہ لُڈغانی ءَ

داتہ مامہتاب ءَ جنانی ءَ

من ھواں بیورغ آں کلامانی

ءُ تو منی بیلی ئے سلامانی

کہ قول ترا ماڑی ءِ بُنا داتوں

من وتی قول ءِ موکغ ءَ کاتکاں

گھبرو تقدیراں ترا آڑتہ

تُرک تئی گہگیریں سرا گڈاَنت

ماں حریو۲؎ ءِ دروازغ ءَ ٹنگ اَنت

————————————

۱؎  ۔امل: گراں بہا لعل و موتی ۔ انمول۔

۲؎  ۔حریو۔ہرات۔

من جواو داتہ لُڈغانی ءَ

آ مزن چیڑیں رند من ءَ سُج اَنت

چاکر ءُ ایرانی نریاں زنڈین

کئے منی سانڈی گرون ءَ گڈیت

ماں حریو ءِ دروازغ ءَ ٹنگیت

من نیاں شاں ٹیکاں شُدی ایناں

کارچ کشنت ءُ گڈدے اَنت میشاں

ہامغ ءَ میشی دُنبغاں لُوڑھ اَں

من کوٹغے سیوی ءِ طلوداراں

گڑا گوانک جتے دائی  دل ءُ جانی

بال اِتہ یے ڈیواے شمالانی

اڈھ گرنت ہردو دل زہیرانی

توخ دِیاں بوریں چادر ءُ چُنی

اے دویین آنی روح اتنت تُنی

دئور دے اَنت ڈالشاہیں بروت رکاں

چُوپستیں رس ءُ پوگیں ماں ھندا

قندہار پک ءُ یک کڑاگاہے

بادشاہانی ھند ءُ جاگاہے!!

جُلگہاں دیتیں دوست وتی ماہیں

بانک! زندغا ملک ءِ الّغ اوں جوان اِں

اغہ بادشاہ معلیم داربیت ژاتخت ءَ

نَواں تئی ءُ منی سانڈی گڑدن ءَ گڈیت

بیابروں ائو ہمودا کہ دیس بلوچی اِں

دیس اوں سیوی اِں ماں دل ءَ دوست اِں

دوست اوں شہ ماڑی ءِ سراکینتہ

کاتکوں داں بولان ءِ سری کھور ءَ

پارسی لوز ءَ گُشتہ مئے دوست ءَ

’’بیورغ ‘‘ ائو وڈیرو مڑاہانی!!

کئے تئی دوست! کئے تئی دژمن

ماجوائو داتہ لڈغانی ءَ

چاکر مئے دوست ءُ گہرام مئے دژمن

اے دوییں آں ژا قوم کئی باز اِں

چہل ہزار رند اَنت گوں بارغیں بوراں

سی ہزار میر عالی بہادر اَنت

دہ ہزار راپچی دی گوں منی گوانک ءَ

اے دویین آں ژا بادشاہ زورانت

بیا بروں گوئرآ گوہرام ءَ نواوین ءَ

چاکر ءَ آرام نہ ئیت ھَند ءَ

سڑدار! آتکغاں من کہ تہ من ءَ دارئے

گون انت اوں آوار بادشاہ آنی

اغ ندارئے دی نَے تماہ گیراں

بِیا تو بیایاتئے میر بلوچانی

ہردم ماں سِیر ءُ شادہاں باتئے

مارا ھند ماں محلانی سرا داتنت

ژا گوئرے کاتک اَنت تھال پُلایانی

ژاگوئرے کاتک انت گوژد کواوانی

نَیے من واڑتاں نَیے منی دوست ءَ

گیشتر ءَ تھالانی بُن ءَ کشِت آں

کمترماں انبارانی بُن ءَ ریتک آں

’’اے چہ دروھے ماں چِتر۱؎ ءِ پُشت ءَ

بانک من نہ وراں کہ لُونڑحرام یے باں

لُونڑحرام بنت گڑ کور کننت چماں

مِڑمِڑے۲؎ آتکہ کہ من تئی دوستاں

ہر شئے لوٹئے من پڑتو ءَ کاراں

زُرتغاں سنج و زرگری ھتیار

بستغاں بلوچی ہر ششیں ھتیار

زوریاسین ءُ حکم اللہ۔۔۔۔ءَ

کُشتغاں جاگوخ بادشاہانی

سئے ءُ چار روش من نیاتگاں درزی

سی ہزار زر ءِ بیتغ آں قرضی

——————————————–

۱؎  ۔چِتر ءِ پشت ءَ ۔ تھڑہ نشتغی ءَ ۔ مہمانی ۔ ھمسائیغ، شیر گچھی۔ ۲؎ ۔  مِڑ مِڑ ۔ میمن ۔ سوداگر۔

بیورغ ءِ چیاری شئیر  ’’ائو !ورنائی! ‘‘

اے شیئر ءِ وخت ءَ رِند ءُ لاشار ءِ بلوچی دور ءُ باری قندہار ءِ ارغوناں گوں وتی ھندی آں گیشینتغ ات۔ہرکس پہ گوئرے بڑتوزحمانی زوریں رہان چغل داتغ ات ۱؎ ۔چوکہ بیورغ ماں وتی گالاں ڈسیت کہ آ محشریں سیوی ءَ پہ چرءُ گڑدیے آتک۔ شہ کوآتکہ؟ پکو بودنی ات ؟گوئشتہ نئیت ۔پراست ہمے وخت ءَ  ’’بیورغ ‘‘ بلوچی دیسءُ ورنائی ہردوییں برانتغی ات۔ اے شئیر ءَ بیورغ چڑو ورنائی ءَ نہ بلکہ پہ شتغیں ءُ رئوخیں بلوچی ءَ چے شیت؟ آ ماں گالاں سہرا اِنت ۔پیری ءِ بِرّ پہ ورنائی ءَ گوانک اِنت۔ اے بیورغ ءِ پدپَدی ییں شئیر اِنت کہ آتکغیں دیم چرینتو گوستغیں ءَ  ’’ائو‘ ‘ ءِ گوانک ءَ اِنت ۔

 

 

 

 

———————————————

۱؎  ۔ بلوچی دپترانی پیرا ہمیش انت چوکہ مااولی شیئر  ’’گراں ناز ‘‘ ءِ پیراءَ لکھتہ چوکہ ارغون ءَ دیرروش حال بیتہ کہ تو گوں لاشاری ءَ ناحق مڑتغ ئے۔تئی بچ بیورغ ءَ رضا ءَ کشتہ ءُ واھو پہ لاشار ءِ رند ا حاسکار داتہ یے۔تہ بادشاہ ءُ چاکر قندہار ءَ لوٹائینتو گوں بازیں بھیراں پر کھتہ( چاکر ءِ شیئر استنت مادومی ایڈیشن ءَ دئون یے۔) نیٹ پک کتو ارغوناں وتی مٹ گرغ ءَ رندانی سرا ارش کتو، کُشتہ ءُ رِند بھورینتو ڈیھ گپتہ۔ گوشنت کہ لاشار ءِ قوی ییں سڑدار ءَ ہمے حال ارغوناں داتو رِند جنایینتغ انت چوکہ مااول ءَ گوئشتہ  ’’مئے رائے گوما جندیں  ‘‘ ۔

ائو ورنائی !

چَر ءُ گول ئے پہ محشریں سیوی

کاتکو ں گوں رندی چِنتغیں زواراں

سنگت گوں مِسکانی  ’’دریحان ‘‘ ءَ

پُرس اِت ما ژا کپتغیں سِنگاں

سِنگ پہ ارمانیں دِلے گال اَنت

چے ءَ تو پُڑس ئے میر بلوچانی

گوستغ اَنت اولی ھوت کلامانی

دَئور نہ پاداراَنت مڑد ءُ بورانی

دَئور کلاتے ءُ نَیے تیمریں کوہے

دَئور ءَ گوں ہچ کس ءَ نہ پادارت

نَیے گوں مئے سڑدار ءَ قوی یینا

نیست ے گوں سُہرریشیں  ’’سلام حان  ‘‘ءَ

دیتہ      پُترنگے من، دیروّ ءِ نیام ءَ

سومری ے گوں تنگویں ساہتاں

گوں من ءُ برّان(۱) نہ واجائی

ٹِلیت چوسروان ءَ سِغاریناں

———————————

۱؎  ۔  بِرّ۔جذبات۔پاغ۔

پیری ءِ چاری آں من ءَ گپتہ

ماں بروتان ءُ برنگلیں ریشان

اے بَلاہ زیر ءِ جنگ اِنت گوں ریشاں

ءُ گوں دف ءِ دنتان ءُ بروتان آں

دانکہ دا مئے ورنائی اَت حدیثانی

نیم شفاں مِسکیں پادرَوّ ءَ داتاں

حیمہی بانک ءَ کُت اَنت ھَاغہ

واسوں ژاپن واریں دف ءَ گپتاں

چوڑ ژا گُمنری بارغیں سِریناں

گُل اژآں ہنگیں چیڑواں پروشتاں

برّوں۱؎ پہ بورانی بہاگپتاں

گراں بہائی ءَ ژا مِڑمڑیں۲؎ مرداں

مَلمَل ءُ خاصا۔۳؎ ءُ دوتائی آں

ھپتغے شنگینت انت من ءُ حان ءَ

داتاں ماچروخیں شاغاثی آں!

دیرواں دست دست ءَ کتنت کاڑاں!!

اے چے دادے ۴؎ کہ داتغ یے مستءَ

داتغ انت  ’’بیورغ ‘‘ مَلوکینا

———————————————–

۱؎   ۔  بِرّ۔جذبات۔پاغ ۔۲؎  ۔  مِڑ مِڑ ۔میمن۔سوداغر ۔  ۳؎  ۔ خاصا :سفیتیں گُد۔

۴؎  ۔ داد۔بشکیش کہ بھوتاروتی ڈنمباں دیے انت۔

پہ وتی ناموز ءَ بلوچی ءَ

دیّروّ ماں دگانی دف ءَ بوتکں

ءُ ژا  ’’باھر ‘‘ ءِ مڈی ءَ بہ گانجینا

برات من ءَ پَلّ انت کہ گارمخن مالاں

مستر بنت ءُ باز تِربوژاَنت!!

دانکو کہ مارا خاوند ءِ نغاہ نیخ اِں

مارا نہ اِنت کسے ءِ تماہ بازیں !!

مَڑد بلوچے اِنت داں منی کونڈیں

چاکر ءِ ساڑتیں سامنی پاغ اِنت

ڈاہین اوں۔۱؎ ورنایاں گشین این آں

دست رس ءَ بالاد۲؎ ءَ مہ رنجین اِت

کہ ماوتی ہیسی سرنہ رنجینتہ

ژا بہانانی چندڑیں زیناں

ژا کُنشکانی کاغدیں رَکاں

ژ کُنالانی پکغیں وَنگان

نَیے کہ ژامیرانی نیاد ءُ دیواناں

من   جن   آں   جوانیناں،  دیاں  پنت یے

———————————————

۱؎  ۔ڈاہ۔حال ۔اطلاع ۔

۲؎  ۔بالاد ۔ ڈیل ۔جسم۔ بُھت ۔

کہ شوا وتی لجاں سکتراداراِت

نواں چوروّ ءُ پیرمڑدش بہ پرّام انت

ٹمبرو گوں اوشیشیں۱؎ گُلالکاں

شوے برات بنت شکی نیاد ءُ دیواناں

پیری ءِ لولیاں دی مہ دے اِت بچاں

زحم جن ءُ ڈاتار ءُ سخی باتَں

ماں پیری ءَ عیوے من گندغیں دیتہ

دست لڑزنت ژا سیمریں واگاں

لنگ ژا مہمیزاں نریان آنی

ءُ چمّ ژا دیریں گِندغ ءَ کوشتَں

ائو! منی ورنائی مزن گواتیں

من   ءَ   دوبر   ءُ   پہناتے   ندات   چوشیں

 

 

 

 

 

———————————————–

۱؎  ۔ اَچاّ ۔صاف ۔شُتتغیں۔

شئے مُرید

’’شئے مُرید ‘‘ شئے موارک رِند ۱؎ءِ بچ ات ۔شئے موارک زئی لوغ ءِ میرات ءُ میراتی نام اَت ۲؎ شئے مُرید ءَ وتی ورنائیءِ قاہریں تراھکاے گوں پت پیرکی شیئی میراتی پیشغ ءَ گوازینتہ چوکہ سی سالی براتی جھیڑوانی چڑنگ آس ءُ لمب بیتہ تہ ماں ہمے سی سالی جنگ ءِ باریاں شاعری ءَ بازیں شاعر ’’مرید ‘‘ ءَ گوں کوربہادرانی چِرءَ کاینت۔ ایداں ما مروشیانی زند ءِ پیراے دئیغااوں کہ آ وت یک پیلویں زندے بیتہ چوکہ مروشی مخلوقی  ’’گیدی دستانغ (لوک گیت) باری گال انت۔

دوستی ات ھواں سچانی

لیلی مجنوں ءِ وختانی

چوکہ برانی مُرید ءُ  ’’حانی ‘‘

مرید ءُ بانک حانی ءِ حدیثانی عشقی قصوّ ءَ ژاجگ سئی ءُ زانتکار اِنت ۔پر پنچصدسال ءِ پندھ گوازینتو مروشی اے حدیثانی قصّوءُ ایشی تاریخی پیرا دی اے وخت ءَ گیدی ءَ چُشن پُجتغں۔اے یک ہمیرنگیں نقطگے کہ سرسری ایشی سرءِ دُنمبی اُدھڑینغ بازلازمی ءُ ضروری اِنت پچیکہ ماں بلوچ ءُ دِغراں اے حدیثانی عشق ءِ قصو پہ ہمیرنگیں الوکھ ءُ ایوک ایوکیں پیراءُ دگاں زانتکاری ءُ ھاسکاردَیہ ءُ برے جیتہ کہ چڑو  ’’مُریدءُ حانی  ‘‘نہ بلکہ بلوچی سماج دی لتاڑہ جیتہ ۔

———————————————-

۱؎  ۔ شئے مُرید رندے نہ اَت ۔کہیری تمن ءِ باسکے اَت کہیر یانی باروا گوشگ بیت کہ یک نوبتے ءَ آبدھ مت ءِ منوک بوتگ انت ۔رندا مسلمان بوت اَنت ایشان ءَ کرامت واہندگوشگ بوتہ ۔

۲؎  ۔شئے مں بلوچی ءَ کلع دار باطن  ’’بزرگ  ‘‘ ءَ گشنت ۔اے میرانی اِنت دی پرہرکسے ءَ کہ کلع دار (معجزہ) ڈسیت گڑ ہواں دی شئے گوشہ جیت ءُ مَنہ جیت۔ دوروخانی سراشئیاں برَانت گوشئے گوں خاصیں پیرانی ثنائی دستانغاں یات کنت ءُ بے سدھ بے سماییں جھنڈے شروع کنت ءُ گوں جھنڈ ءَ دوروخانی جُو جُو ءُ مرضانی کشغ ءُ دُراہ کنغ ءَ پہ سرءُ ساز کنت ۔اغ ھچشیں مڑدے وتی وس ءَ کنت تہ ہمیرنگیں مدہوشی جھنڈا جتہ نہ خنت۔من بازیں شئے جھنڈ جنغ ءَ دیتغنت ءُ ژاآہاں بازیں نفسیاتی ءُ آ رنگیں پول گول کتغ انت پر اے علمی طورءَ ہچی پیلوی ء ڈس اِت نہ خنت ۔منی ذاتی رائے ایش انت کہ قوت ارادیwill powerءِ مچ کنغ ءِ بھیریا علم انت کہ فنی طورءَ کننت یے پرباز وختاں ایشانی عجیویں عجیویں نتیجہ درکفنت چوکہ تھوپک ءِ بندکنغ۔ من وت بازیں تھوپک ءِ بند کنغ ءَ دیتغنت تہ اے چڑوییں شئے ای لوزے انت باید انت کہ پوہیں تعلیم یافتہ یین بلوچ ایشی تحقیقات ءَ کننت ءُ ایشی ءَ علمی رنگ ءَ ماں پیش دارنت کہ اے چے یے ؟

سجلّیں روشاں ماں  ’’ماھتاک اومان ‘‘ ءُ  ’’بلوچی دنیا ‘‘ ءَ دی ھمے پیرا زیرہ جیتہ۔ پر گڑدی علم تاریخ چغل داتو ’’براھندغ گوں تمنی بِر ءُ دل کشائی ءَ گیھلینغا اَنت یے۔ بازیں بلوچ ءُ دغریں براھندغاں اے حدیثانی عشق ءِ قصّو ءِ سرا تاریخی قلم زڑتہ ۔من ءَ نیتّ ءِ سرا شکّ اِش تہ نہ اِں پر بِر گڑا چہ ناں ؟سری ءَ ژا پٹ ءُ پول ءِ سوکھ ءُ نام ءَ ژا ناموز گیشینتو ،دھمی ءَ ناسئی زانتی ءُ پہ ناپوھی بلوچی دودءُ ربیدغ، دَگ ءُ نِروار، سماج ءُ کلچر ءِ یک ہمیرنگیں خیال ماں وتی ذہن ءَ وت گھڑتہ کہ بلوچی سماج ءُ کلچر دی ھمیش انت کہ ماں فِٹ پائری ءُ شہری محلان اِنت۔چونہ زانت کہ میراث ءُ کلچر ءُ سماج ماں شاعر ءَ نہ اِنت بلکہ ماںتُرنڈ،دیہات، بستی، پَٹّ ،کوہ سری بَرّءُ بیوان ءَ اِنت۔ ہمے دوییں نقطغاںہواربیتو ’’مُرید ‘‘ ءُ ’’حانی ‘‘ ءُ آںوخت ءِ بلوچی پہ سیرلافی بستغیں بندے۔۱؎ ٹاھینتہ کہ نیں ہمے بند ءِ بندوخیں واژہ وت پرے بوژغ ءَ ھیسار ءُ حیران انت۔

مااولا ماں بیورغ ءُ سدو ءِ پیرایا لکھتہ تہ ہمے ساگی ییں رنگا اے پیرادی تمنی ملامیں، توشغ ءُ ٹیہی  ’’غلامی ‘‘، کانافانی کاک ءُ کلّیاں کنانا پنچصدسال ءِ پندھ جتو دا گوئرما پُجتہ۔ ما گِندغوں کہ ھمے تمنی ملامیں توشغ ءُ ٹیہی  ’’غلامی ‘‘ کانافانی پندھ ءَ چُشن تمنی وتی مڑدمانی گوناف۔ ۲؎  ءِ پجّیا حقیقتانی گوفاف دی گوں دل کشائی رستری چنگلاں پٹینتو کوردیم کُتغنت ۔

ایشی سری وار ءِ ایرکنوخ گوئشیکہ ’’رائے بہادر ہتورام ‘‘ اِنت کہ آنہی ءَ ھمیشان ءَ بلوچی تاریخ ءِ نام داتہ ۔گڑا مئے بنگویں برات ءُ دغریں براھندغ چومیشی لیک بستور ند ءِ گروڑ بیتغنت یے۔ چونہ زانتش کہ تاریخ ءِ ہمے نظریہ کہ آں چڑاییں گوستغیں واقعانی مجموعہ اِنت۔ ھمکر سڑتغیں ءُ کہنین خیال پکر ءُ نظریہ یے چوکہ لکھ ءِ ہُنرءُ فن تاریخ ءَ وت یک ہمیرنگیں پیلویں علمے کہ آں چڑوگوں تی علماں مڑدم ءَ ہوار نہ بلکہ آنہی ءَ پجیّا سہی زانت دی کنت۔

———————————————–

۱؎۔بند، بجہارت،معمہ۔         ۲؎۔گوناف : دیم، چہرہ۔

تاریخ وت عمرانیات (زندءُ گزریں) تہ پمیشیا  ’’زند ءُ گزر  ‘‘عمرانیات ءِ تی پانچانی مطالعہ دی لازمی اِنت پچیکہ واقعہ وت ہچ چیزے دی نہ اِنت بلکہ آ تہ خاصیں حالات ءُ سوئب، وتی دئور ءُ باری ءِ مطلو ،گزرءُ زندءَ محتاج اِنت  ’’پربنگویں برات ءُ دِغریں براھندغاں ہمے نقطہ پہ کست ءُ ھاسکاری شموشکارکتہ۔ چڑوییں ماں وتی لکھتغیں تاریخاں نہ ،بلکہ ماں نندونیاد ی مُچی ءُ کچہریاں گوں گوئستغیں بلوچ تاریخ ءُ بلوچ سماج ءُ بلوچیت ءَ چاھوائے کتہ ءُ ماںدل ءَ مئورخی ناموزے کُتیش۔ ہمے ہواں کڑدار اِنت کہ آنہاں  ’’شئے مُرید ‘‘ ڈولیں اگھہی بلوچ وتی آب ءُ لج ءِ بشکوخ !ءُ بانک  ’’حانی ‘‘ ڈونمب بشکی دادے ٹاھینتہ۔

’’ہتورام ‘‘ ءِ تاریخ ءَ ژا مارانہ بلکہ تاریخ پیلویں انکار ءُ اختلاف اِنت پر ماراوتی سَری ژ ا رائے بہادر ءَ گلہ اِنت ءُ گوںبلوچ براتیں ھواں مورخ آں کہ آہاں وتی تُمنی پیرایاں ءَ بلوچی تاریخ ءِ (۱)وت گھڑیں نام داتہ۔ رائے بہادر گوشیکہ وت بلوچ اَت۔ آنہی ءَ دی بلوچ ءُ بلوچیت ءِ سیم ءُ سندھو ھمکر زانت انت چوکہ یک جوانیں بلوچ سہی زانتے بیتہ بیت۔پرگڑدی آہاں حقیقتاں مسک داتو تمنی ملامیں ءُ ٹیہی(غلامی)ءِ توشغ ءُ کاناف وتی بڈبستو چر تو وتی تحقیق ءِ وارتُمنی نفرت ءُ ملام ءِ پول گول ءِ سرا ایر کتہ۔ آنہی ءَ ژا بلوچاں پو ل کتہ پر بلوچاں چے پیراداتہ ؟شوا اشکن اِت حیراں بِت۔

 

………………………………………………

۱؎  ۔ اے۔ایدامئے گلہ اژ میرگل خان نصیر مینگل بلوچ میر صالح محمد خان لہڑی بلوچ،ءُ میر محمد سردار خان گشکوری بلوچ براتاں ہاسکارماں قومی کدہ ءَ گوٹتغیں جورمان کتو بلوچ قوم ءِ تاریخ ءَ نام ماں ہمے زہر پیالو ءَ بستہ کہ قوم بلوچ ودغرچماں بوٹیتو تھنگنت اش۔

چیزے سال گوستغنت کہ من ءَ یک تمنی سفیت ریشیں مڑد تریٹتہ ءُ من اول ءَ اشکتغت کہ آنہی ءَ گوئر وتی وت گھڑیں ءُ وت لکھتغیں پیرایانی تاریخ استنت۔من چیزے پول گول کتہ آنہی ءَ چوپہنادی من ءَ کانٹک کتو جتہ کہ شوانینیں ورنا دی شنت کہ ما قومانی دل دوراوں۔ قومانی دل دوری ءِ ہمیرنگیں کہ ماپیلوکتہ سہی ئے ؟چو پہ وڈائی گوئشت یے کہ ہتورام ءِ تاریخ دْرھائیامنی پیرا اِنت ۔ناہَیے دی سئے بہر منی پیراہانی۔ پڑھتو دیت ئے چُش من پِلاں

پِلاں دژمنیں قوم(۱) ءُ آہانی  جھکہءُ آجہل کتو وتی قوم سہڑاتہ ۔ ’’اے تھی حبرے کہ آنہی ءَ وتی تمن دی نمب کتہ  ‘‘آ واژ ہ دانی زیندغ ءُ حیات اِنت۔ منی دل شیت دانی دی ہمے ناموز ءَ کنت۔ اغ ماں بلوچانی تمنی ملامیں گوئزوری اَت تہ رائے بہادر ہتو رام دی پلنگی نوکر اَت۔ءُ وت ژا غلامی کانافاں ڈھاکی اَت پمیشیا اے ہڑدوییں گوئزوریاں رائے بہادر ءُ مئے جند ءِ بنگویں برات ءُ دغریں براھندغ لاچار کتغنت کہ حقیقتاں مسُک دے انت پرھمیرنگا پہ لُکھءُ چپی آجو بیتہ نہ ونت پچیکہ تاریخ بازناترس ءُ ظالم اِنت آکسی سرا رحم نہ خنت تہ شئے مرید ءُ  ’’حانی ‘‘ ءِ حدیثانی عشق ءِ پیرا ایش اِنت ۔ ’’بانک حانی ‘‘ مندورِند ءِ جنک اَت آنہی موہاندرائی ورنائی ءُ ڈیل ملغی دیتو اشکتو  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ پہ حق شرعیں سیر کتو۔ ہمے وخت ءَ آ  ’’میرچاکر ‘‘ تاخ گپتغیں پکوییں وھی ءَ اَت ۔ اے ہما وخت اِنت کہ سی سالی براتی جھیڑو ءَ ماں زحمانی سایا وتی نیم پندھ گوازینتغنت۔  ’’مُرید  ‘‘ دانی من براتی جھیڑوءِ زحماں  ’’میران ‘‘ ءُ  ’’بیورغ ‘‘ ڈولیں سرجوشیں بہادرانی چِرءَ اَت۔ آ روشاں ماں بلوچاں پڑدہ ءُ نیے مروشی سترے استت کہ آہانی سرا تی کلچر ءُ تمدن ءِ گوات واتریانہ پُجتہ یا قول نہ کتیش۔ بلوچانی لج ءُ ننگ ءِ چاری مزاییں کوٹ ءُ کلات پڑدہ ءُ ستر نہ بیتت انت ءُ نَیے کہ استنت  ’’لج چاری بلوچ حتر ءُ زحم اَت ءُ ہست۔

……………………………………………………

۲؎  ۔اے تہ تمنی واژہانی نادیتغیں نازانتکاریں ءُ ناپوہیں گال انت پرمروشی ییں پڑھتغیں پوہیں زانتکاریں بلوچ ورنا کہ پہ وتی سُبکیں ناموز ءَ قلم زیرنت ءُ تاریخاں لکھنت ءُ مضمونان دے اَنت تہ دی گوں تمنی تیتکغیں تفرءَ قومی بنڈ ءَ سیر گجہیں ڈکھاں جنت آنہان ءَ کئے معاف کنت ماگندغوں کہ اے ورنا دی وت ءَ راپرامتو دل ءَ شنت کہ ماابدین اوں پراست وت براھنغ اَنت کہ بلوچ بیتی ءَ پیرایاں ھمیرنگیناں لکھنت کہ مڑدم شیت اے بلوچی دود ءُ ربیدغ ،تنگ وآب ءُ آنہی دات گپت ءَ شہ ناسہی زانت انت ۔

بانک ’’حانی ‘‘ تاں وختہ سیر بیتہ پیلوی ءَ گوئشتہ نہ کئیت پچیکہ ایشی سرا دانی تاریخی مُژے لیٹتی اِنت۔ ھمے حتر بلوچی ننگ ءُ زحم لج ءِ چاریانی باری اَت۔ رندیں جن گوں وتی سینگھی ءُ جیڈی دست گہاراں آف ءَ شُتنت کوڑی کُتش ءُ دورانی باریاں پاد دراجی ءَ پہ جُوڑی کت گُروڑ بیتنت ۔حانو روشے شئے مُرید ءِ دیدغاں دیتہ گوں گندغ ءَ دیوانغ بیتہ۔یوانغ بیتہ برّ ءَ دیم کُتے ہمیشی ءَ تہ آنہی ءَ  ’’برّانی مُرید ‘‘ گُشنت۔ آوت حترانی بلوچی پیدائش اَت پہ براں شُت حانی حانو گُلیں کنانا۔دیوانغ بئیغ پداآنہی شاعری شروع کُتہ ۔ نیں بازیں براھندغ بلوچی (سماج) سراھمیشی ءَ برش کندنت کہ گُڑا  ’’چاکر ءَ  ‘‘ہردوییں زندغ ءَ چُشن اِشتغنت۔ایدا توکلی مست ءُ سمّو ءِ حدیثانی عشق وت یک مزاییں ثبوتے (۱) ایشی ءَ یک ہمیرنگیں نقطگ یے استنت کہ نغاہ کوٹیت۔ آں ایش اِنت کہ اے حدیثانی عشق ماں تاں وختاں بیتہءُ ھواں وخت ءِ گذر،طلو،کارءُ کوڑی ءُ روش روزینی پیشغ چے ات؟ماگندوں کہ آ سی سالی تُمنی جھیڑوے باری اِنت تہ ایدا اے نقطغ وت یک مزاییں پیراے کہ انسانی گروہ تُمن یا قومانی سماج ءِ ماڑی اخلاق ءُ مذھب ءِ سرا ایرنہ ویت بلکہ فطرت ءُ انسانی پوریات ءِ وار ءَ گوں بُڑزا بیت تہ آوخت زحم، تُمن ءِ ملام، یک دوھمی ءَ گارکنغ ءَ پہ پوریات بیئغااَت ۔

……………………………………………………

۱؎  ۔ توکلی ءَ کہ سرسری سمو دیتو گنوخ بیتہ تہ ہواں روشاں ’’سمو ‘‘ چُکانی مات ءُ لوغی بانک اَت۔ کمیں تراھکائے ءَ دی ھواں جیذ ءُ بودنانی پاکیڑ ءَ پہ  ’’سمو ‘‘ دیدار ءُ گالی بیغ ءَ ویلہورکتے پر سدتاں گوں شاعر ی گال کہ رائی کتغنت یے تہ گڑا ماں تی دنیاے ءَ شُتہ کہ ہرھند ءَ وت اَت۔ ھمود ا من توکلی ءِ نغاہاں ’’سمو ‘‘ سانڑی اَت ۔نیں اغ مروشی ایشی گالانی بال دی پنچصدسالی بے پُرس ءُ پولیں پند ءَ گوئستیں ؟ تہ اے دی یک بستغیں بندے ءُ پہ بازیں مڑدماں کہ آ پیرا سہی نہ اِنت دانی دی بازیں دل کشائی ءُ وشی آں گوں پیرا ءُ بلوچی سرا ہوار کننت چوکہ  ’’مُرید ءُ حانی ‘‘ پیرا ہوارکتیش ۔پرداں مئے وخت ءَ چوکہ من گیری بیتغاں ءُ آتکو ورنا بیتغاں تہ ہمے وخت ءَ دی مری ءَ ھواں مرڈم ڈینگا باز تنت کہ آ  ’’توکلی  ‘‘وختانی مڑدم تنت ءُ من شتو ژ ا توکلی جند ءِ سنگت کہ آں دی موت وخت ءَ سنگت ءُ بالکتی پو ل گول کتغنت آں تہ درازیں قصّو انت آنہی گشتین انت کہ نماشان ءَ پہ نماش ءِ پڑھغ ءَ دست بست جکت ءُ گڑ اولی یعنی کعبہ پلوّ ءَ دیم چرینت سُہیل نیمغا کتے کہ ’’سمو ‘‘ اِنگرین وارثاں سہیل ءَ ژ اغدے روش آسان ءَ ژ ا قطّو ءَ نیٹ ہمے رنگ ءَ جُکتی ءَ سرگپت اَت کہ  ’’سمو ‘‘ نماش قول کتہ۔ توکلی ءَ سری گوئنڈیں تراھکے سوا ’’سمو ‘‘تہ موت ءَ دی پہ چماں دی نہ دیتہ کہ اشکتہ تہ  ’’توکلی ‘‘ باروا ایشی ءَ شک نیں کہ سرسری (پھروئی ) سمو ءِ وارثاں شئیر ءُ گالانی پیرا اشکتہ تہ  ’’توکلی ‘‘ کُشغ ءَ پہ گلے دی کتیش ءُ سمو دی جتیش پرنیٹ جگ سئی بیتہ کہ اے تہ گنوخے ہمیشی ءَ نام مست بیتے۔

تہ دیوانغیں شئے مُرید شُتہ وتی دل ءِ برءُ امبازغاں گوں شاعری گالاں گُشانا ۔ءُ تُمنی ملاماں بُڑتغنت بھانکر کناناءُ ژا وتی نیمغا پیرایاں ھوار کنانا ءُ رِباں اُچھلانا ۔ٹوک ءُ پیرا گال قصو۔ھمے دیوانغی ءَ مُرید گوں پخیراں سنگت بیتو پہ حج ءَ شُتہ۔ روشے پّخیرءُ ریلی پیش گڑدی محشریں سیوی ءَ آتکغنت پہ شئے ءَ سیوی رندانی دیوان، براتی جنگ کل گوئستغیں وھاوّ اتنت۔ رنداںپھجہ آرتہ گپتو کوٹو ءَ شئے باندی کُتہ پرنیں اے شئے ءِ کلع ءُ باطن ژا مڑدمی زوراں سک اَت درکپتہ ۔دیم ءَ آتکو ژا بگ ءَ  ’’ھِر ‘‘ ءَ زوربیتہ۔ جَت ءَ گوئشتہ بھوتار ھِرے، شئے ءَ گوئشتہ نہ آھِرے۔ژاشہآں روش ءَ پدکس سئی نہ اِنت کہ شئے چوں بیتہ۔ بلوچانی دانی دی ھمے خیال ءُ یقین اِنت کہ شئے مُرید زندغ اِنت ءُ ھِرءَ زواری ءَ ماںبرءُ بیوان ءَ چرآنا بازیں مڑدماں تریٹتہ اے بلوچانی گریں اکثریت ءِ رائے ءُ خیال اِنت ہریکے ءِ نہ۔ شئے مُرید ماں دیوانغی ءَ بازیںشعر گوئشتغنت۔ اغہ ھواں کل گوں پیرایاں مڑدم ءِ دیما ایربنت تہ بازیں پئیراوت سہراءُ ظاہر بنت۔ پہ مارا افسوس انت کہ ما ایدا ’’مُرید  ‘‘ ءِ چڑاییں دوشئیر دئیغوں(۱) بانک حانی ءَ گوں اے پیرا ءِ گنڈھغ کہ آ دی  ’’مُرید  ‘‘ ءَ گوں وت ھِر ءَ زوارکتو بڑتہ غلط اِنت پچیکہ شئے ءِ شاعری گال چڑو محشریں سیوی ءُ ’’میرچاکر ‘‘ ءِ ماڑی بُنا چرانت۔ شمود پد اکہ تُرک رِنداں ژاسیوی ءَ بھوریننت تہ شئے دی چُپ اِنت ایشی ءَ ژا ہچ کسے تاریخی طورءَ انکار کت نہ خنت کہ؟

 

———————————————

۱؎  ۔مرید ءِ باز شیئر گوں مااستنت دوخاصیں وجہ انت کہ ماچڑو دوشئیرداتہ ۔سری تہ ھشت ماہ ءَ پیش من ءَ کہ مری ڈیہہ ءَ ناغمانی حاکماں کش اِتہ منی کتابی مچ کتغیں میرات موڑا سرآتکہ۔ دوھمی ادارہ بلوچی دپتر دی وتی ڈولین ے کہ ہستی ءَ گوں مستی اِں ۔دوھمی ایڈیشن ءَ کُلاں دئوں۔

چوکہ ’’میرچاکر ‘‘ سیوی شموشتو لڈتہ پہ چاکر ءِ تنک ءَ (۲) شیئر لڈ لڈ کنان ءَ شتہ اودا ترک ءِ کُنڈ(۳) ءَ بانک  ’’حانی گون اِنت تاں ہمے کنڈ ءَ تُرک آنی کوڑی پہ رندایے آتکو اوتاک کتہ اش۔ اے دانی ماں انسانیءُ کوڑی شموشکاری مُژاں اندیم ابدین انت کہ حدیثانی بانک پکو ماں حاخانی شیئر اوھاواِنت (۴)ہمے پیرا اَت شئے مُرید ءُ بانک حانی حدیثانی عشق ءِ قصّوءِ۔ ہمے حدیثانی پیرا  ’’مُرید  ‘‘ ءَ گوں وتی دیوانغی برآں ماں گال بستو وت ءَ راءُ ’’حانو ‘‘ گُلین ءَ جائیدی کتہ۔  ’’مُرید ‘‘ ءِ شاعری سچاییں عشق ءِ شاعری اِنت کہ ماں آنہی ءَ گال کمین ءُ پیرا بازانت پَر گڑادی  ’’مرید ءَ ھچ کسے صوفی ءُ ثنائی شاعر گوئشتہ نہ خنت۔ آ تہ صورت ءُ انگوھانی شاعر اَت۔ پخیرءُ ریلی اَت۔دیوانغ اَت پردرویشی شاعری نہ کُتہ یے ءُ نیے کہ وت ءَ راگوں نادیتغیں زوراں بستہ یے۔

 

———————————————-

۲؎ ۔ ’’چاکر تنک مں مری ڈیہہ ءَ تنکے ءِ نام اِنت کہ پہ ھواں دگءَ  ’’میرچاکر ‘‘ لڈتو گوئر شاھداد ءِ جاگیرست گڑھ ءَ شُتہ ۔

۳ ؎  ۔تُرک کنڈ ماں  ’’مری  ‘‘ ڈیہہ ءِ چاکر تنک ءَ یک مزاییں جڈوے کہ ھمود تُرکیں کوڑی پوژ ءُ اڑد ءَ اوتاک کتہ ہمیشی ءَ ژبُڑز تراماں کلانڈے ءَ چیزے کہ عالم شیت  ’’چاکر پوش ‘‘ اِنت ۔ھمیدا ایرکتہ یے ۔ماگوں دیرگند (دوربین) ءَ حیال کتہ چیزے استنت سہی پرگوئشتہ نہ بیت اِنت چاکر پوش اِنت یاکر گزی کُدام ۔

۴؎  ۔ ’’موارک ‘‘ شئے مُرید پولغ ءَ ست گڑھ ءَ شُتہ۔ سوناروے دیتے کہ  ’’مُرید ‘‘ ءِ دروشم کاتکنتے۔ روش سونارو ءَ کندتہ دیتے مرید نہ اِنت پچیکہ مرید ءِ دنتان نیلغ اَت آنہی خیال اَت کہ نواں  ’’چاکر ‘‘ لڈانی رند ا ست گڑھ ءَ آتکہ بیت دل ءَ کہ دونہہ کتہ اے یک دراژیں شیئرے ءِ گال اَنتے   ؎

ست گڑھ ءِ کوہیں کلات

دُک آت ءُ دُونہہ ء کنات

کہ ڈینگھا  رڑاتنت دا جائیدءَ

گڑا چشن گوئشتہ کئیت کہ حانی مُرید ءَ زوارکتو بُڑتہ؟

دُردانغیں ’’حانی ‘‘

نوداں دلی دروہے کُتہ

گپت اش من ءَ ماں بیدہاں۱؎

مینت اش منی لوہیں کوان

دست ءِ رواوّ(۱) گوں چیڑواں

جاں گوں ھزار ویسیں گُداں۳؎

نمبئی ءُ ساڑتیں سیلہاں۴؎

گوارنت ءُ پش گڑدے کناں

جانوں مزاری۵؎ چنڈتہ

شیری۶؎ اوں تلہاروکتہ

چَمّ ماں ہواں برج ءَ جتہ

کہ حانو۷؎ ھموداِنت کیگدیں

’’حانی ‘‘ کہ منّتے کناں!!

مِنّت ءُ زاری۸؎ ے کناں

اَش مامہ پَلّے(۹) پُھل چناں

کہ باغ ءَ ھمو پُھل چِتہ

اَمبازغ۱۰؎ اوں پُھل پھِر کتہ

——————————-

۱؎ ۔بیدہ،بر،بیوان۔ ۲؎ ۔رواو(رباب غربی)۔ ۳؎ ۔گُد پُچ غربی۔ ۴؎ ۔سیلہاں۔سیل سواد چوسہیلی ساڑت سُہیلی کاناف ۔ ۵؎ ۔مزار ۔شیر ۔غربی ۔ ۶؎۔شیر ۔مزار(ش)۔ ۷؎ ۔حانو۔حانی ءِ دوستی نام۔ ۸؎۔زاری: منّت، عاجزی ۔

۹؎ ۔پَل ۔منع کنغ، دارغ ۔۱۰؎ ۔امبازغ :بِرّ ۔خواہش، دل بڑزی۔

پُھلاں منی پاغ بیرمیں

تئی ہار ءُ چلنب دُردانغیں

درست ماں تئی کبگیں گوئراِں

آسکی لطیفیں گڑدن اِں

پہ عشق ءَ تئی پروانغ آں(۱)

ماراں گونے دستاں گِراں

سیاہ مار اوں دست ءِ چابک اَں

’’حانو منی راز ءِ گروخ!!

مں تانہی(۲) نوداں جنوخ

لحمیں(۳) غمانی دیرکنوخ

حانی ترا شاہ ءِ سراِنت

اژ ماسری ءَ جھنڈ مخن

مارا پہ نیم چماں مہ گِند!!

دل کوتلی چیزے نہ اِنت !!

مِہر پہ بہا کپتہ نہ بیت

’’حانو ‘‘ گشیت دُردانغیں

تئی کیٹیں(۴)سر ءُ زرھیں کُنال(۵)

————————————–

(۱)۔پروانغ ۔پرک(۲)۔ تانہی ۔موسمی ھور(مون سُون)  (۳)۔لحمیں: پکغیں موھل زوراخیں، تپتغیں۔ (۴)۔ کیٹیں سر۔سائتغیں سر(۵) ۔جوڑ ۔مڑد ءِ حشکیں اَنی بستغیں جوڑ ونگ۔

(۱)دِشتارغ ءِ نام ءِ سرا

پہ درکغ ءَ باہ داتغاں

گوں شئے ثنائی سیرغاں(۲)

دوانکو من ءَ تی خاہش اَت

شئے ءَ منی غوراُش نہ بیت

تاں مڑد وتی جواییں شئے آں(۳)

لوغ ءِ امل(۴) ءُ مڑدماں!

بشکنت ءُ پیڈ(۵) کس ءَ نہ دات

بوراں گوں تاسیں دورواں!!

وتی جان ءِ امیری ولھزہاں(۶)

دست ءِ کواں گوں چابکاں

پہ بشکغ ءَ مڑد اِش دیاں؟

گوشتہ  ’’مُرید ‘‘ و پُھل گُد ءَ

’’حانی ‘‘ من ءَ تیراں مجن!!

شِلّین آں ماں ڈوبر(۷) ءَ

ایرنگ منی ساہ نہ رئوت

موجیں دل ءَ نیست ئے رضا!!

زیر تہ وتی جود(۸) ءِ جُغ(۹) ءَ

————————————

۱؎ دشتارغ۔سانگ۔۲؎ ۔سیرغ جُزاغ سمبرغ۔۳؎۔شئے ۔گراں بہائیں چیز۔۴؎۔امل ۔انمول گراں بہا۔محبوبہ ۔ ۵؎۔پیڈ۔ہرگز ۔اصُل نہ ۔ناممکن۔  ۶؎۔ ولھزہاں ۔جان ءِ جَر۔پوشاک۔۷؎ ۔ڈوبر۔سینئگ غربی۔ ۸؎۔جود۔مڑد۔لوگ واژہ۔  ۹؎۔ جغ۔ننگار جغ ۔کواں۔مزاییں کواں۔

بُرّاخ(۱) دوگوشیں خنجر ءَ

بِلے  ’’مُرید ‘‘ ءِ ماں کش(۲) ءَ

ہڑدوکشاں پارءَ گُزیت

حون پہ ھُلک ءَ ایر رشنت

پاخش کنے گوں شارءِ پلوا

گوں حنی رجیں(۳) موردانغاں(۴)

دست گوں زواد ءُ تھنگواں

لیٹاں ماں آ ھند ءَ کفاں

’’حانو ‘‘ تئی کُل ءِ دف ءَ

صوہوی کہ بیاانت دست گوہار

’’شاری ‘‘ ءُ (۵) دابانی  ’’شلی ‘‘

لڈوخ ءُ دُریں مہلوی

ماہیں مدی ءُ میھروی(۶)

اَشتو ہمے پول ءَ کننت

شئے ننگریں چے ءَ جتہ

کسی بدائی(۷) ءَ نہ ات

اچ وت میار ءَ دیر کنے

شئے پہ شفانی چرئغاں

———————————-

۱؎۔تیغ بُروخیں۔ وراخیں۔   ۲؎۔کش پہنات۔پاھلی۔ ۳؎۔ حنّی جتغیں سُہررنگیں ۔۴؎۔موڑدانغ لنکک غربی۔ ۵؎۔دابانی ۔داب کنوخ ناز،انگل ،مستی ،انوشی، اِشتافی جُزوخ۔ ۶؎۔میھروی جن یے ءِ نام انت۔۷؎ ۔ بدائی ۔دژمنی ،بدی۔

ماں گوں میاراں پلتہ

پر  ’’میرچاکر ‘‘ ءِ بور ءَ جتہ

بیئر ءِ امل مُچ بیتغں

حانو کہ بیا سیغ ے کنوں

’’حانو ‘‘ گشیت دردانغیں

سیلاں ھواں کاڑ کننت

ژ جوداں اژ لوغ ءِ مڑدماں

گُہاران ءُ جئیڈی امسراں

آتکو ماں دست ءَ کپتغ اَں

سوھر جمئَّویں (۱)داتیش گُرا

شاریں سری یے ماں سرا

کنڈی ءُ ھارے ماں گُرا

کتیش اژ آ لوغ ءَ دَرا

پرسیل ءُ سواد ءُ لُڈغاں

’’حانو ‘‘ گوں سوھئوی گندغاں

چودرین(۲) یے ماں جئیڈی امسراں(۳)

 

————————————-

۱؎۔ جمو ۔جیغ ءِ نمونہ یے کہ چڑو سوھر سیاہیں بندیخ ءَ ووتکی بیت ۔لیکوئین بگی ییں گُد ءِ سرءَ جیغ۔  ۲؎۔ درین ۔بی بی ءِ گِدان (غربی) ۔۳؎ ۔جئیڈی امسراں ۔سینگھی جیدانی دست گہار ۔ہمراز ۔

گوں تنگئو ءُ مروارداں

شانگوش ءَ ملنگ آں صرف(۱) کتہ

شئے پہ سر اِں دیوانغیں

درنزیت دوییں کوپگ سراں

دستاں گوں جلیں چوھلاں(۲)

کہ شئے من ءَ پجارتغ اث !!

من دی گمانی بیتغاں

گہاراں !من ءَ لوغ ءَ برات

مرشی من جان ءَ  دراہ نیاں

لحمیں تفے ءَ گپتغاں

پول کہ کتہ  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ

چوں بیتہ ءُ ! ’’حانو ‘‘ ترا

’’حانی  ‘‘ گشیت دردانغیں

سئی آں کہ میریں  ’’چاکر ‘‘ ئے

’’شیھک  ‘‘ ءِ سئولیں پُسغ ئے

رند ءِ قومی ییں واژہ ئے

دی شئے مُرید ءِ مٹ نہ ئے (۳)

———————————————

۱؎ ۔صرف ۔قطار ۔چر۔یک دوھمی ءِ رند ا جُزغ۔۲؎۔جلیں چوھلان۔جل آف چھول ۔آف ءِ لہر ۔ گوں دوییں دستاں آف ءِ سنچغ ۔

۳؎۔بازیں گال ہمے رنگ انت کہ مردم بُھلیت کہ نواں حانی ئیغ انت؟ پرچوش نہ اِنت۔ شاعری گالانی بال ءِ امبازغ ءُ بِرانت۔ اے شیئر ءُ گال کُل مرید ئیغ انت ۔

عشق ءِ گنوخ

صحوی شکارے رپتغاں

پَے کوہ بُن من گوئستغاں

ھند کہ من لعل ءِ دیتغاں

گریتغ دل ءَ داں وادھے

اَنڑزی اوں حونی گریتغاں

اودا گُل ءَ بریخ ششتغ اں

نیم بو ءُ نیم بالوی اِنت

نیم شاھی زڑد ءِ جوانت

مادی گلالک شُشتغاں

ھند ءَ اوں کتوری رتکغاں

ھند ءِ کتوری انڑس تن

کاھنی کفودر لا مکین

سُھر چم ءُ شیشار گڑدنیں

نندئے اِدا چینکاں چِن ئے

تراتی براں سیر نہ بئے

کلمیر کوھی گواڑخاں۱؎

————————————————-

۱؎   ۔ اے گال کیاّءُ صدو ءِ داستان ئیگ اَنت ۔

برو بمبو ءِ لوغ ءِ بُنا۔!!

چینکاں گوں چِں مروارداں

آف ءَ ماں شئے ءِ پیالوا

چینکاں پرے دروتاں بزیر

بھربی پہ بانہڑ(۱) ءِ کرئغا

دیما کلاتے سچوین!!

چوھٹ ءُ کوٹے آسنیں

دروازغے کل نورہیں

چودروازغ ءَ دیما گُزئے

رِندیں جناں دیوان اَتاں

ماں سُہریں لعلیں منہ(۲)آں

آ جن کہ کندی گوں جناں

دَرنزیت ھُلانچیں چیڑواں

اے دی نہ اِنت دوست ءِ نشان

بیا من ترانشکاں دیاں

دوست چہ گلاں تاجگ تراِں

تاجگ تر ءُ گراں مہذواِں

گراں مہذوّ ءُ سنگیں پَراِں

————————————————–

۱؎  ۔ باہنڑ۔لڈ بوژی کہنیں ھند ۔  ۲؎  ۔ منہہ ۔داریں منہہ ۔

پاد لعل ءُ جان تی جہوراِں

جوتی اش شہ ڈگھ پُھراِں!!

سررند اِش سرکنڈ ءِ بَراِں

’’حانو ‘‘ ہمیش انت پُھل گُدیں

ایشنت منی دوست ءِ نشان

دِرْکّی ءُ نندی زاں سراں

جنت گوانک جئیڈی امسراں

مُرگے من گپتہ ائو جناں !

مُرگے نیاں ائو دُر حدیث

مُرگے نیاں من۱؎ ماھرواں

شئے ءَ پہ دست دیم داتغ اں

من کہ گنوخ بان ءُ رواں

گوں گُروخ۲؎ ءُ ریلی ولہراں۳؎

مُلا گوں ھنگیں۴؎ کاغذاں

 

——————————————-

۱؎ ۔ ماھرو۔کاشد(قاصد) حال بروخ  ۲؎ ۔گُروخ ءُ ریلی ۔پخیر۔ملنگ، نفیلانی گدا کنوخ۔

۳؎ ۔ولھر ۔جھار ۔مُچی۔ ۴؎ ۔ھنگیں کاگد ۔یاتہ ہواں روشاں گوں ھنگ اواریںسیاہی ے لکھ جیتہ یا گُڈاںھنگ ایرکتیش کہ کرم وجو جو کاغذ مہ واڑت ۔پرایدا ھنگ واریں مُلاّ مطلواِنت ۔حراسان پلوا ملا خصوصاً ءُ مڑدمانی عادت کہ دانی دی ھنگ ورنت۔

مرضاں حکیم دُراہ کن اَں

ٹپاں طویو(۱) درمان کن اَں

جنّ آں پخیر گارکن اَں !

عشق ءِ گنوخ دُراہ نہ بَں

من دُراہ بیتغی ءَ نَیثغ آں

دانکو کہ دوست یے دست مہ گیڑت

داں گورغیں کُلّ ءَ مہ بارت

دست ءَ سرءِ شیرا مہ دات

وَتی کاغدیں رکھاں(۲) مہ دات

عشق ءِ گنوخ دراہ نہ ونت

مں دُراہ بیتغی ءَ پیڈنہ دیتغاں

 

 

 

 

 

 

———————————————-

۱؎  ۔ طبیب ۔

۲؎  ۔ رکھ :لنٹ غربی

میران

 

’’میران ‘‘، میر شیھک ءِ نواسغ ، ’’میرشاھداد ‘‘ءِ تنگو دروشمیں بچ ءُ رِند ءِ قوی ییں سردار  ’’میرچاکر ‘‘ ءِ برازتک ات۔ بولان ءِ تنک ءَ درکپتو  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ چوکہ محشریں سیوی دست ءُ دَف کتہ، تہ ’’میران ‘‘ءَ ماں  ’’ڈھاڈر ‘‘ ءَ وتی کلات بستہ۔  ’’میران ‘‘ چڑوییں ننگریں  ’’شاھداد ‘‘ ءِ بچ اَت پر رندیں گیدی ءَ دوست نہ یت ۔بلکہ آ وتی وخت ءِ کوربہادری ءُ شاعری ءِ پجیّا رند ءِ بیرک داردی استت ۔ماں ہماں وخت ءِ قصواں ،شاعری ءُ حدیثاں ماگندوں ہروخت کہ رِندی گھوڑوانی جَلوکاتک سَرسَر ا  ’’میران ‘‘ اَت۔ آ وخت ءِ مڑدمانی نغاہ ءَ  ’’میران ‘‘ چوکہ بانک  ’’شاری ‘‘ (۱)ءِ گال انت ۔

اللہ بیار ملک  ’’میران ‘‘ءَ

رند ءِ تنگویں ھیران۲؎ ءَ

میران انت ھواں درشک ءِ بر

کہ ژا سندھ ءَ کارنتے سوداگر

ایشی ءَ شک نہ اِں کہ بانک  ’’میران ‘‘ ءِ مجلسانی شریدار اَت پرآ وختاں اود ءَ مروشی ییں بلوچی شاعری تی آنی درنز نہ اَنت ؟آ وختاں تہ شاعری دیتغیں حالانی زیمری پیرا اَت ۔

 

 

——————————————-

(۱) بانک شاری  ‘‘ شاعرے اَت ءُ آنہی ءِ شاعری شئیر دی وتی  ’’میران ‘‘ ءِ دوست سرا استنت۔ (۲)۔ھیران ۔رزان غربی ۔

اے تہ مروشی بلوچ ورنا یانی شاعری اِنت کہ آ خیال ءُ تصور اں گوں کتابانی پڑھغ ءُ لوزاں ژ ا شاعرہاں کارنت۔گڑ ماں بلوچی ءَ گالاں بنداَنت ءُ نام دیے انتے شاعری ۔شاعر اغہ وت وتی شیئر ءَ ژا گلہ نہ اِنت تہ تی کئے بیتہ بیت کہ آ پول کت کنت کہ اَدا تئی شیئر ءِ خیال تصورءُ گال کل بلوچی نہ اَنت پمیشیا تہ مروشی ییں پڑھغیں بلوچ ورنایانی چڑو شاعری غیر بلوچی نہ اِنت بلکہ آنہاں شاعر ءُ فٹ پائریانی چرئغا گال بندی ءُ شاعری ءِ نام داتہ۔ نیں اغہ دغر کسے ایشانی شیئراں پڑھیت ءُ بلوچی سماج ءِ سرا ٹاھکو ءَ مہ جنت تہ تی چون کنت۔ آ تہ سئی نہ اِنت کہ مانوخیں ادیب ءُ شاعر ژا بلوچ سماج ءُ کلچر ءَ نَیے واقف اوں ءُ نَیے سئی زانت کاراوں ۔

’’میران  ‘‘ دی ماں  ’’ڈھاڈر  ‘‘ ءَ سیر سوکہاہی ءَ نشتو کوڑی روشاں گوازینغا ات کہ براتی جھیڑواں بلوچی ڈیہہ پہ یک مُشت ءَ بیڑتہ موت ءُ موتکانی دریس، مہلنجانی زڑدیں کرائیانی شیئر ءُ پیرایاں اشکنانا روشے رِنداں حال بیتہ کہ  ’’میرگہرام ‘‘ءِ چوئک، لاشار پوترواں مال ژا بیرونٹیں تڑاں رُنتہ ۔رند ءِ کوڑی پہ زحمی دعوا رَند رتکہ۔ آتکو ماں  ’’نلی گٹ ‘‘ ءَ ہردوییں دیم ڈاھوئرتغنت۔ صلاح ءُ پول گول ؟ننگریں  ’’بیورغ ‘‘ ءَ  ’’میرچاکرءَ صلاح داتہ کہ مروشی مڑغ گیگ نہ انت۔لاشاری  ’’نلی گٹ ‘‘ ءَ گپتغی اِنت تئی پوژشیر بُرزا جلو ءَ داریت۔داں گٹ ءَ پجیت، اول تہ کُل نیامءَ کُشہ جنت اغہ کڑدے بچتہ تہ آ ہموداں پونشانا زحم چی جت نہ خنت پر ر ندی سیرتماہیں بچاں  ’’بیورغ ‘‘ پہ شغاناں بستہ کہ :

’’بیورغ ‘‘ گوئنڈلاں ساھمینتہ

ھندی آں متڑ سے داتہ

مروشی ریخ ءِ دامن گیر آرتہ یے

بیورغ لاچار بیتہ ٹیک ءُ ٹینگانی شغاناں آگوں بیورغی بردی بربیتغنت پرزانتے چوکہ گال انتے  ؎

کارکہ کئیت ننج ءَ گڑ لغور پہنادی گوئزنت

کارکہ رئوت بُرزا گڑدھنگلو بازار کننت

آخر صلاح بیتہ زحم ءِ دعوی دئیغی اِنت چوکہ مابڑزا لکھتہ کہ  ’’میران ‘‘ بیرکدار اَت بیورغ ءَ اغدے چاکر چرینتہ۔ ائوسڑدار !

سڑدار مرشی تو روئے دعواے

گڑ میران ءَ من ءَ شوندارئے

جُلو بیتہ۔ میران ءَ زڑتو بیرک ڈغار ءَ ٹوکتو وت دی شیرا بڑزا جلوداشتہ یے۔ زحم سرتاں سرائری وراک ءَ کنت۔ شیرا بُرزی زحم ءِ لنگھڑ انت۔ رند مڑ مڑدیما چریں بیرک جکتی اِنت۔ اغدے دیما سوھڑ، چونہ زانتش کہ بیرک داروت دی ماں  ’’نلی ‘‘ گٹ ءِ شیرا بُرزی جَلوّ ءَ زحمانی زہاں سرساکتہ۔ رند دوسری ءَ کشہ جیتو پُرشتہ۔  ’’میران  ‘‘ ءِ ڈھونڈ ءِ سرلاشار تمن ءِ ٹیکاں بُرتو بڑتہ۔  ’’بیورغ ‘‘ دیروختے کہ ژاٹپاں بودکتہ تہ نیں حیر مہرات۔نَیے رنداَت ءُ نیے لاشار۔ جون ءُ ڈھونڈ گِج ءُ کرگزانی بال ءُ ’’میران ‘‘ ءِ بے سریں بھت گوں بازیں تی رنداں کپتغ اَت پمیشی تہ گوئشتہ یے  ؎

مرشی لاہڑی کوہ گواراں گپتو

پہ ھمبو چوٹویں  ’’میران ‘‘ ءَ

میران ماں انڑتکیں ورنائی ءَ نلی جنگ ءَ کشہ جیتہ اے شیئر میران ئیغ اِنت۔  ’’گوہر ‘‘، شاری،  ’’شلی ‘‘ اے ہڑسئے ییں جتّ زال اتنت۔ بازملک ءُ بگانی بانک۔ میران ءِ گوں شاری ءَ شف رئواَت۔ جاھے مہلہ بیانا جاھے کوڑی مہلہ ءَ ندیانا۔ شف ماں وھاو ءِ شادہاں میران ءَ لڈوخیں مڑدمے ماں وھاوا دیتہ ءُ ماں وھاو ءِ شادہاں شیری دوست ءِ رکھ تھنگتغ انتے چوکہ سدھ ءُ سارکتُے تہ اے شیطان ات کہ میران پرامت یے۔ باقی پیرا وت ماں وتی گالاں ڈسیت۔ پر اے ماگندوں کہ آ وخت چکر آب ءُ ننگانی ات کہ میران پہ جتّے ءَ دی بینگی گلڑے گون گیژیت ءُ پخیری ویس ءَ کنت وتی دوست ءِ گوئرا روت۔  ’’میران  ‘‘ گوں وتی شاعری ءَ چڑو سرسری اے نوخیں خیال ءَ ماں بلوچی ادب ءِ اندر ءَ نیاریت کہ شیطان ءَ پرّامتہ بلکہ آ وتی وخت ءِ پخیر ءُ آنہی گُرانٹھ ءُ در در ءِ جکغاں پجیا جُڑی آں ملخانی دروہ ءَ دی ڈسیت۔ روپژی کہ گوں واچڑاں کنزنت۔ کوفغ سراں کہ نمبی مین انت تہ گڑ گوں تُنی ییں دل ءِ عاشقاں چے بیت ءُ گوزیت۔ مستانی حدیث تہ اژ ہمے نظارغ ءَ پیداش اِنت۔ وتی شاعری گالاں میران پیرا ہمیرنگ ءَ دات کہ مڑدم وت ءَ راآنہی کڑدارے سمجھیت۔ گوریں گوں زیمراں حالاں دئیغااِں، ہمے پیرا ءِ سرا میران ءِ وھاو ءِ شادہ ءِ شیئر اِنت ۔

 

 

 

 

 

 

 

 

وَھاو ءِ شادہ

 

دوشی ماں خیالے نوخیں

دیتوں مڑدمے لڈوخیں

کندیت ءُ رِشنت مُروارد

جُزیت گلزمین روخ ءَ ۱؎  بی

ما ماں شادھ ءَ وھاو ئیغاں

شیری تھنگتنت دوست ءِ رکھ

وھاو ءَ ژا کتوں سُدھ ءُ سار

اے شیطان اِں من ءَ ۲؎ پرامتہ یے

شیطان اغہ مڑدمی چُکے۳؎ بی

تہ من چانپولے۴؎ جتیں شوشوخیں

گریانا شُتیں تی دِی لوغ ءَ

مں وتی میری ولھزہاں پریناں۵؎

زیراں کُنگر ءُ کشتی آں

بینگی ۶؎ گُلڑے گوں گیژاں

———————————————

۱؎ ۔روخ ۔بلیت، آس بلیت ،ڈیو ا روخ بیت۔ ۲؎ ۔پرامغ:ریفینغ ۔دروہ دئیغ۔ ۳؎ ۔ چُک زہگ غربی۔ ۴؎ ۔چانپول۔ چماٹ ۔شہمات غربی۔ ۵؎ ۔پرینغ ۔چغل دئیغ۔دئوردئیگ غربی۔ ۶؎۔ بینگ :کُچک غربی ۔

ماپَے در دراں جَکانا !!

سارتیں ٹکراں پنڈانا !!

کہ شانگو ژا جُڑی آں آرتہ

ملخاں۷؎ کہ کتہ شیطانی !!

دوست ءِ پژگری۸؎ کنزینتش ۹؎

کوفگ سرجتنت نمبی آں

’’شاری ‘‘ ءِ سری۱۰؎ گوں ھار ءَ

پھیری ماھواں ڈیہہ گوئرتہ

ائو دوست تئی لڈغانی منّت اِں

کاتکاں دی سیر مُرادیں کُل ءَ

گُرانھٹے جتوں درویشی !!

’’شاری ‘‘ درکفیت کندانا !!

دستے گوں گُڑ ءُ گندیماں

راستیں دستے گوں ۱۱؎ دھولاں دات

 

 

 

———————————————–

۷؎ ۔ملخ ۔ملائک۔ ۸؎۔پژگری۔کُڑی۔کُل ءُ حیمہ ءِ پَدی بانزری۔ ۹؎ ۔کنزینغ ۔جزرینغ۔۱۰؎۔ سری ۔شار۔ ۱۱؎۔دھول ۔بھانکر ۔دُراہی ۔سات ۔

پادگوں بانک ءِ پّادیناں

ڈالشاہیں بروت ماں رکھاں

شانگو سارکُتہ رانڈھی ے

چُکاں ٹوک انت جوگی ے

اے گوں اندوھاں لافیغاں

بیگہی چُک گلے لتاڑتہ یے !

’’شاری ‘‘ ءَ جواوّ ترینتہ !!

جوگی ے نہ اِنت گندہ زال

رِند ءِ سوھویں سڑدارے

بچ اِنت ننگریں  ’’شاھداد ‘‘ ءِ

واندکاراِں تلیں بورانی!!

ھاریں۱۳؎ گورم ءُ میشانی!!

ٹھگے اے نہ اِنت وتارٹھگ آڑتے

اے جوگی اِنت ھواں لوغانی

کہ  ’’شاری ‘‘ ءُ  ’’شلی ‘‘ اِش مان انت

 

——————————————-

۱۳؎ ۔گورم ۔گوک ءُ کاریگرانی (غربی) چوکہ ھاریں گورم ۔ھنگیں رمغ۔

حمل (رِند)

’’حمل  ‘‘ رِندے اَت ۔چوکہ اژ آنہی شاعری گالانی پیراءَ دی زاہر اِنت۔ آدیرہ بگٹی یا  ’’گورشانی ‘‘ ماڑی کوہ ءِ دامن ءِ گُرءِ کلچات۱؎ ءَ بودنی اَت۔ آ ’’حمل ‘‘ ھوت کہ جئیند ھوت یا کلمتی ءِ برات ءُ ماں مکران ءَ بودنی اَت تی  ’’حمل یے۔ ‘‘ ماایدااے پیرا چڑوپمیـشیا دا کہ بازیں مڑدم حمل رند ءُ حمل ھوت ءَ یک گُشنت ۔حمل ھوت ءِ شیئر ءَ ماپہ بازیں مجبوری ءُ لاچاریءَ اے دھکی دات نہ خنوں کہ مزاییں لاچاری آنہی شیئر ءِ ناپیلوی ءُ پٹ پول اِنت۔  ’’حمل ‘‘ رند ءِ بارہ ءَ ماچوکہ شیئر ءِ فٹ نوٹ ءَ دیرہ بگٹی گوئشتہ بکتو دعوائی گوئشتہ نہ ئیت پراے گوئشتہ کئیت کہ آنہی دیروّ، دیرہ بگٹی ءَ ژا گر گورشانی ماڑی دامن ءِ نیامغ ءَ اَت۔

’’حمل ‘‘ وتی دوست سملانی پالغ ءَ بشامی جُڑ ءُ ھورانی سنگتی ءَ  ’’کچھی ‘‘ نیمغ ءَ رائی بیتہ۔ آنہی سومری سَنی ءُ سوران ءِ بودنی بانکے اَت۔ سنی تنک دف ءَ حمل ءِ دیما ساھغے رُ ستہ۔ نزانتے چے ءِ سیاھغ ترفغا اَت ءُ حمل وتی بروتاں ریز دئیغا اَت۔ ماں دل ءَ گوئشتے یا کچھی دیرپاندیں بنوے ءِ کنڈے یاگڑا گورمی ترانڈیں گوخے اِنت پولغیں جمالی ے۔ چوکہ ھکل شیرا داتہ زانتے کہ لحدویں شیرے۔ عاشقیں مڑد ءُ شیر شکارانی دِرک جتو ایر کپتہ ۔مزار ءَ گوستغیں پیرا داتہ یے کہ تئی برات ءَ منی برات دی اڑائینتغ اَت گڑاسہی ئے چے بیتہ ؟ آں نشک ماں کلچات ءِ شم ءَ ایر انت ۱؎

 

———————————————–

۱؎ ۔کلچات ماں ڈیرہ غازی خان ضلع گورشانی بلوچانی ڈیہہ ءُ سرکاری چوکی ءِ نام اِنت۔

آخر  ’’حمل ‘‘ ءِ گراخیں چونڈیانی درکپتغیں جغربُریں گونڈلاں شیر ژا ھلمہاں پرینتہ چوکہ مورماں اے کُنگانی دف ءَ مُچ بیتغنت تہ  ’’حمل ‘‘ ءَ شیر ءِ راستیں چمنبو بُرتوماں ملّح ءِ کنجکاں بستہ۔ بانگہہءَ نواںکُنگرے برانی دف ءَ ریس دا کہ کُڑواریں بھان ءِ گُنمبڑاں دربڑتہ۔ ھمے وتی ،وتی سومری ءُ مزار ءِ گرِءُ دارانی پیرا ماں وتی شیئر ،حمل ءُ شیر ءَ گونے شاعری گالاں دات۔

’’حمل ‘‘ ءِ شاعری چکر اژ کارءُ پیرا ءَ نزیخ اِنت۔  ’’حمل ‘‘ سئے ایوک ایوکیں خیال ءُ دئوراں چُشن گوں زیمراں یک شیئر ءَ ماں بندیت ۔چکر کڑدار انت، سومری، دست گِند، بشامی کھور ،مزارءُ نعرہ، کرامگ ءَ انت ماں دیرواں ؟اے کلیں کڑدار  ’’حمل ‘‘ ءَ چڑو گوں زیمری گالاں نہ بستغ انت ۔بلکہ گوشیکہ ماں شاعری ءَ ڈراماے ءُ پیلویں منظوم ناولے۔ کہنین ءُ مروشی ییں بلوچی شاعری بیدژا شاعرانی شاعری گالاں، خیال تصورانی ترجمہ ءَ بلوچی مروشی ایں پڑھتغیں براھندغانی شاعری ءِ مزاییں وصف ھمیش انت کہ آنہاں وتی وخت ءِ تاریخ سماج، دود ربیدغ  ’’کلچر  ‘‘ روش روزینی زیند گوں شاعری گالاں بستو تاریخ، ادب، ڈرامہ، ناول جوڑینتغ اَنت پرحمل وتی یک شیئر ءُ پیراماں چکر کڑدارگوں سُنہڑائی ءَ گالانی زیمراں ھوار کنت آ ژاحمل ءِ شیئر ءِ ہیٹرتی پڑھغ ءَ وت سہراانت ۔

 

———————————————-

۱؎  ۔ مروشی ءَ ژ ا پانزدہ شانزدہ سال پیش ماوت شتو ماں کلچات ءِ شم ءِ ھواں گامگیژ ءُ چیدغ دیتغاں۔ کلچات ءِ وڈھ ءَ چوکہ مڑدم ءِ دیم سرنا سرائریں تہ دست ءِ راستی پلو ا چوکاش ءُ ککوییں کورچُرے کئیت۔ آفی ترنمن ایں ٹوبوے ھموداگامگیژ ءُ مزار ءِ چیدغ اِنت ۔

حمل ءُ شیر

 

دست ءَ جنت سیاہیں گوالغ ءِ داناں

باڑتش گوئر دست گندءَ جنانی ءَ

زیت کن ءُ دست گِند ،گندمنی دست ءَ

گِند منی دست ءَ ءُ دئے من ءَ حال ءَ

کہ دیر کتہ ھوتیں  ’’حمل ‘‘ ءِ تیغاں

نے وت کئیت ءُ نیے ماھروے ششتیت

نَیے دف ءِ ھنبویں سلامے کئیت یے !!

نے من تئی یار ءِ ماتلے گِنداں

نے کہ تئی یار ءِ آتکنے گِنداں

البت کہ دیرو(۱) ءَ دوستی ے کتہ یے نوخیں

یا دستے ماں مالی لیکھوے بندانت

یالاغر ءُ لنگھالیں کمیت کونش اِں

یازڑدے ماں براتی میڑوے وھش اِں

زڑد اژ آ براتی میڑوے رنج بات

لاغر ءُ لنگھالیں کمیت کونش بات

————————————————-

۱؎  ۔ دیروّ: ترنڈ ۔ایدا بگٹی دیرو۔مروشی ییں سیاہ آف ڈیہہ ۔

دیرو ءِ دوستی ءَ ورات مارے

دست اژ آ مالی لیکھوے بندبات

وت حُدا سئی اِنت کہ داشتغن زوراں

گیشترا بشامی جُڑ ءُ ھوراں

کھور مزار انت کہ نیامغ ءَ گُرّ اَنت

نیے گوئنڈسریں چُرّ انت کہ من سرا چراں

مں جن ءِ پیغاماں رواں بیتاں

چرکمیت جانی تیرغ ءَ نوش کن

بانک ءِ پیغاماں دل گوش کن

پاد ماں تاسیں دورواں داتاں

کیچ ءِ وشکاریں مہپل ءَ نشتاں

سیاہ ترفانا ءُ مانغوشانا

ہردوسَر کوڑی ءَ شموشانا!!

ملّھ مریت مھلنج ءِ بلاہ زیریں

اغ مراں من تہ بے پولا  بہشتی آں

ملّھ ءُ مھلینج مارا پہ یک دل ءَ دوست انت

ملّھ دی مئے ڈُکانی شریدارانت

مھلنج پہ مجلساں شفانی آں

نیں کہ داں سَنّی تنک دفاں کاتکاں

دستے ماں ڈالشاھیں بروتان ات

یکے ماں ملّھ ءِ سیمریں واغاں

چم۱؎ جتہ سروان گڑدنیں سیاہ ءَ

دُنمب گوں دمبچیاں بُڑتہ یے بُڑزا

سُنٹ گوں سرواغاں حریویناں

مانذر۲؎ گِپتہ گوں رتکغیں چماں

اژمن ءُ اگاّ ءَ سیاھغ یے رُستہ

من دل ءَ گوئشتہ بنوّئی کنڈے ۳؎

یاکشار جاہی کَشتغیں مُنڈے

یادی ہما گوخ پولیں جمالی یے

چونہ زانتوں کہ لحدوییں شیرے

بیالغورنیں کڑزی۴؎ ءَ برایین ئے

گوں کش ءِ کھلی ءَ رئواِت لوغ ءَ

زال پرے بھونڈو کورکننت چمّاں

یاترا پیشیں چترے نیادنت

اِنّا ائو شیر ءِ چُک نہ سریالیں

من کش ءُ کھلی ءِ نیاں مڑدے

———————————————

۱؎ ۔ سنّی ۔ڈیہہ ءِ نام اِنت کچھی ءَ   ۱؎ ۔چم جنغ ۔تراس کنغ ۔تراھتہ ۔ ۲؎ ۔نذر: بلوچی لئوز ندراِنت ، نظر نہ اِنت ۳؎ ۔ کَنڈ ۔گھپ غربی  ۴؎ ۔کڑزی ۔بالاد۔ مڑدی۔ھتیار ،بِربھرم، نام، آزمائش ۔ناموز ۔ بہا۔ مقدار ۔

نَیے زال اوں پہ بھُونڈو کورکننت چماں

نَیے من ءَ پیشیں چِترے نیاد اَنت

من ھواں ہوت ءِ کستریں براتاں

کہ تیغ ماں تریپان ءَ جت انت سوریں

دانی نشک ماں کلچات ءِ شم ءَ ایر اَنت

ھَکلے ماخ! ءُ نعرہے شیر ءَ

نعرہ ءَ سَوزّیں سول۱؎ چنڈینت اَنت

گوں چنڈئگا درشکانی برے رِتک انت

بونچڑے ۲؎ پرّینت اوں مزن پاندیں

گوئنڈل اوں گیوارتاں۳؎ جَغر بُریں !!

آکہ منی سیا ہماری جُغ ءَ بوتک انت

کُل مزار ءَ ماں سینغ ءَ داشت انت

سینغ ءَ دات ءُ کئیت کِتپانا

ژا جھڑپاں ءُ لنگ کُتیا پادے

نیں شیئر اژ آ اولی ھلمہ۴؎ ءَ کپتہ

تیغ نُرنڈیت ماں سیمریں جُتک ءَ

 

—————————————————

۱؎ ۔ سول ۔درشک ۔درہچ غربی ۔ ۲؎ ۔بونچنڑ۔پُشتی ۔چادر۔ ۳؎ ۔گیوارغ ۔گیشنغ ۔ گِش کنغ۔

۳؎۔ ھَلمہ۔جھٹ ۔جھنمب۔ھلمگ ۔دئورکنگ (غربی)۔

کہ  ’’علن ‘‘ ءِ لوھار داتغیں وڈھو۱؎

دست مہ لڑزیت ءُ دل مہ چنڈینیت

یک بریں زنزیر ءِ رہ ءَ ژ ل دئے

ماں پُلاٹ۲؎ آنی بندغ ءِ جاہ ءَ

گڑدن ءَ چو کانڈیلی بہ تِرینزیت

حال بُڑتہ ڈُتھی۳؎ آں اود لوغ ءَ

ناں سئی زانتے ءَ من دیرو ے داتہ

حمل ءُ شیر ءَ جھیڑوے مان اَت

کس نیاتکہ کہ سوب کئی بیتہ

دیرو ءَ کرام ءَ کنت جَنے جواییں

بُڑزا کنت حِنی رتکغیں دستاں

جنتش مں سرزان ءَ ملوکیناں

نَیے من ءَ بات ءُ نَیے منی نام بات

کہ حمل اوں شوہازے شپی گیتکاں

کستریں گہاردی ھیرّواں داتے

عاشقیں مڑد! ائوشیر شکارانی

 

———————————————-

۱؎ ۔وڈھو ۔آف داتغیں، تیتکغیں ،سراں داتغیں   ۲؎ ۔پُلاٹ۔مادغیں گوئرئگ۔

۳؎ ۔کارگہہ۔ گِفوخ ۔رائی ڈیہہ ءَ گوں کارکنوخ۔

دائم ءَ حونی ءِ گوئر ءَ کاتکاں

حمل  کئیت ءُ وت حُدایے کاریت

گڑتغوں ماپہ سَجلیں ۱؎ رَنداں

اندوھی شیرماں کلشنڑ ءَ ایرانت

مور!ماں کنگانی دف ءَ مُچ انت

شیر نہ وارت سوری۲؎ ءِ دف ءِ کوخاں

سندھڑی پُل دُنمبیں گہانچواں۳؎

بمبو ءِ سروان آں سِغاریناں

گُڈّتیں شیر ءِ چنمبوے راستیں

چِکتو ماں ملّھ ءِ کنجک ءَ بستاں!!

نواں کُنگرے بھنگانی دف ءَ ریزدات

ماں بروتان ءُ تاتغاں کندیت

کہ دربڑتہ ملّھ ءِ زیادہیں درکان

گُنمبڑاں گڑواریں بہائیغاں

 

 

———————————————

۱؎ ۔ سجل ۔زیتیں ۔آزگیں غربی۔  ۲؎ ۔سوری۔ڈیرہ غازیخان ءِ مزاری ءُ گورشانی علاقہ ءَ کھور نام انت۔

۳؎ ۔گہانچو ۔میھی ۔آسک ۔پاڑھا ۔سندھی گوخ ۔

سحاق

اے ھواں میژداریں سحاق رِند اِنت کہ آنہی ءَ وتی میشانی لاچارءَ پہ گرئند ءُ نوداں کوڑی کُت ءُ پہ چراگانی بانھڑاں کاشری مالداری لڈ ءُ بوژ کتے چوکہ دیما دوستین وتی شیئر  ’’شیرین ‘‘ ءَ ماں دی پچار ءَ کنتے ۔میژداریں سحاق جائیدی ماں ھچ ھندءَ بودنی نہ اَت آں ھرھندے ءَ کہ نوداں شنزتغ پہ مال ءِ لاچارءَ کاشری شُت تہ اے گوشتہ نہ ئیت کہ آنہی بودن پکواَت ۔پچیکہ کاشری مڑدانی بودن گوں ترنمپان اِنت۔ پرژ ا  ’’سحاق ‘‘ ءِ شیئر ءَ ءُ آنہی گالاں کہ وتی پندھ ءُ دگ ءِ پیرا داتغی اِنت ۔آنہی ژ ا ہمے سہرا اِنت کہ آنہی دگ ماں مروشی ییں  ’’مری ‘‘ ڈیہہ ءِ کُٹ منڈھائی،  ’’برگ ‘‘، چاکر ءِ تنک ءِ شیرا کھٹن کھور ءَ آتکہ تہ آ استیں گئوشیکہ ناڑی گاج ءَ ژ ا قطوی کوہ سران اَت۔ بشاماں ڈور امریز انت تہ اے مڑد ھمے روشاں ماں  ’’مچھ ‘‘ ءُ  ’’سانگان  ‘‘ ءِ نیامغی کوھاں کاشراں پہ آتکو بُتکی اَت۔ آنہی سومری ماں مری ڈیھ ءِ  ’’میھی کھئور ‘‘ ءَ بودنی اَت

گوں گروخانی ماں دیر پاندیں  ’’نلی ‘‘ ءُ ’’گاجان ‘‘ ءِ گوارغاں ژا  ’’سحاق ‘‘ءَ دوست ءِ حقیاں زُڑتہ ۔رائی بیتہ چوکہ  ’’کھٹن  ‘‘ ءِ کھئور ءَ آتکہ تہ میرجمالہان تریٹ اِتہ یے ءُ حال داتے کہ اُشکتہ کہ تئی یار ءَ تی یارے کُتہ ۔ھمے وسوسانی حال ءَ گوں دل ءَ چُنڈان ءَ کہ ماں میہی ءِ تڑو گھیراں آتکہ تہ مہلنح من ڈورانی سرا شکلیں نوخافاں پُرکنغا ات۔

’’سحاق ‘‘ ءَ آف لوٹتہ۔ مہلنج ءَ دیم نہ چرینتو کدہ ڈور جھلاءَ بیتو پُر کتو مَسُک ءَ ادا کُتو دراژ کُتہ ۔ادا گر! آنہی ءَ چہ سماہ اَت کہ  ’’سحاق ‘‘ اِنت۔ نے کہ آتکن، درائی ءُ سمل ءِ قول !ءُ نے کہ آتکغی ڈس ءُ پارے است اَتے۔ آنہی ءَ گوں وتی سادیں دل ءَ اَداکتہ۔ میرجمالہان ءَ اول اُشکتغیں حالے داتغت کہ تئی یار ءَ تی یارے کتہ ۔گوں اَداءِ ٹوک ءَ  ’’سحاق ‘‘ ءَ پک بیتہ کہ اے درشک ءِ بزیں سایہ۔ نیں شتو ساھی کتہ تی آں۔ زاہر نہ واڑت ءُ جیرت نہ ختو، مہلنح ءِ دست گوں راستیں دست ءِ پُریں کدہ ءَ گوں وتی ھندی ءَ گُڈ تو چغل دات۔ مہلنج کہ دیم چرینتہ دیتے کہ حدیثانی سحاق اِنت۔ ماتءَ جھیڑواں بستہ کہ تہ بلوچیں زاییفغے ئے، حاضریں یارءَ اَدا کنئے۔ تاں ترا زحم ءِ سایت۔ البت ھواں جن کہ وتی حاضریں یاران ءَ اداکننت آنہی لاف ودھیت ءُ ضرور دامن ءَ ڈوھیت، مہلنج ءَ کہ بیتہ ہرچیزے کہ بیتغی اَت، نیں نَیے من وت ءَ را ءُ نیے وتی ھزمات ءُ نَیے وتی یار ءَ شرمایاں کہ من گوں ٹُنڈیں دست ءَ  دیرواں لُڑاں رواں ؟شُتو مہلنج گوں وتی کڑی ءِ دراژ دارءَ وت ءَ را بستو گُٹو داتہ ۔تہ  ’’سحاق ‘‘ گوں وتی شاعری گالاں ماں وتی شیئر ءَ دروھتانی  ‘‘ ءَ داتے۔  ’’سحاق ‘‘ ءِ شاعری، ادب، فن، پیرا ءُ زیمراں ژ ا سوا پہ بلوچ مورخ ءُ دغراں قابل عبرت اِنت کہ آ  ’’بیورغ ءُ سدو ‘‘ مُرید ءُ حانی ‘‘ ءِ پیراءُ حدیثانی عشق ءِ سچو قصو ءَ پہ دل کشائی ءُ ھاسکاری ءُ نہ سئی زانتی دے انت ۔وتی لج ءَ بِل، یاریں مہلنج یے اَدا کتہ، بلوچی غیرت ءَ چے جوا ءَ داتہ ؟آ سہرا اِنت۔  ’’سحاق ‘‘ ءِ گال وتی وخت ءِ بلوچی ہیڑتیں پیرا ءُ چھاپ انت۔ پہ جان زوریں پڑھغیں ءُ نہ دیتغیں بلوچی ءِ بلوچ موئرخ آں۔

 

 

 

 

 

 

جنت گروخے ماں اُلکہے۱؎ دیریں

یانلی اِں یاماں تنک دفیں گاج اِں ۲؎

زُڑتغاں ھُکیاں۳؎ امل ائیغ آں

کندغ ءُ لیواں دُرحدیث ائیغ آں

شف من ءَ سال ے بنت زمستانی

روش من ءَ پُریں نوخ سرءَ کوشت اَں

نندغ ءَ ساڑتیں سانہ سیبایں

کندغ ءُ مجلس جند ءِ براتانی !!

کِشت من دیوان ءُ کڑوبیتاں

بیاروت ملّھ ءِ سنلاں شون دئے اِت

یل کن اِت زنزیراں رشوخیناں !!

بوژ اِت زیلاں ژا شہینڑیں پاداں

زین ءَ ماں پُلیں مدواں۴؎ بنداں

تنگ وتی یار ءِ نہمتاں چِکاّں

چکغ ءَ تنگانی کڑد ڈک اَنت۵؎

منّت اِں گوں تو ائو بہاں بانزیں

گوئر ناڑی ءَ گوں شفاں گوازین

——————————————-

۱؎ ۔اُلکہہ ڈیہہ ۔وطن ۔دیس۔دیریں ڈیہہ۔ ۲؎ ۔گاج ۔گاجان ءِ تنک، ماں کچھی اِں گاجان۔ ۳؎ ۔ھُکی ۔سڈِکی ۔ یات۔یاتانی لہر ۔گیرانی اُچھل ۴؎ ۔ونگ ۔دئورائی ییں اولاک۔ ۵؎ ۔ہوار بیغ ۔آپتی ماں آیغ۔

تُڑس اِں ژا شیھانی شکاری آں

کہ جُزغ ءَ نیلنت راہ گداری آں

کاتکوں ماداں کھٹن۱؎ ءِ کھور ءَ

میرجمال حان من جُزئغا دیتہ

بیاکہ تئی بیلی ءَ کتہ نوخین

چومن ءُ وت ءُ جیہلیں مڑدے

گڑ من دل ءَ ارمان نہ کت ہچّے !!

اغ دیرو ءِ ٹیہہ۲؎ ءُ ٹمبریں ھوتے

گڑ جان منی گوں سندھی نرمغاں سُتکہ!!

من وتی نوشانی دل ءَ گوئشتہ

میڑاِنت ژا میٹر ءَ۳؎ ہرگور ءِ رَناں

کاتکوں داں میہی۴؎ ءِ تڑو گھیراں

مہلنج  من  ڈورانی  سرءَ  دیتہ

مارا پہ دروھتانی کُتہ یے اَدا۵؎!!

من زاہرنہ واڑتو ہُر جتہ ھندی۶؎

ڈلا دات مہلنج ءِ کرائی ءَ

————————————————-

۱؎ ۔کھٹن ۔مریءِ ڈیہہءِ کھورے ءِ نام اِنت۔ ۲؎ ۔ٹیہہ ۔مولد۔غلام۔کمینہ ۔نیچ ذات۔ ۳؎ ۔ میڑ۔مرکہ۔مکر ۔فریب اٹکل دروج۔ ۴؎۔میہی مری ڈیہہ ءَ علاقہ ءِ نام اِنت۔ ۵؎ اَدا ۔برات۔ ۶؎ ۔ھندی ۔ہند ءِ جوڑ تغیں زحم۔

مکہیں مات ءَ پہ جھیڑواں بستہ

لاف اوں ودھ اَت ءُ دامن ڈوھ ات

کہ شوا حاضریں یاران ءَ کن اِت اَدا

تاں ترازحم یے ماں سراسایت

کہ برات کنغ یارانی اوّلہ اِنت

دُعامخن دوست ءِ گانہوریں تیغ ءَ

کہ رتکہ منی یار ءَ تیغ حراسانی

گُڈّتہ یے راستی چنمبو کارانی

من وتی ھزمات۱؎ ءَ نہ شرمایاں

بوژاں وتی کُل ءِ نیامغی چُوڑ ءَ

بنداں گوں دراژ دار ءَ کڑی ئیغ۲؎ ءَ

شیر ژا ھار ءَ ءُ پشت کُنڈی ءَ

ماں تنگویں توخانی بلندی ءَ

ساہ ءَ پہ ۳؎ بینگی حیرت ے کشاں!!

 

 

 

———————————————–

۱؎  ۔ ھزمات ۔جود ۔مڑد۔وارث۔  ۲؎  ۔کڑی ءِ دراژیں دار۔دراژیں دار کہ سرے ماں پیژدارءِ ڈیکو ءُ سرے ماں پیژداریں ڈیکو ءَ بیتے۔ ۳؎  ۔بینگ ۔کُچک غربی ۔

سخی نود بندغ

(دادھواں انت کہ  ’’زرزوال ‘‘ ءَ داتغ انت۔۱؎

سخی ‘‘نودبندغ ‘‘ عبداللہ لاشاری ءُ بانک  ’’مُدی ‘‘ ءِ بچ ءُ میرچاکر  ‘‘رند ءِ گہارزاتک ات۔ اے ھواں  ’’نودبندغ ‘‘اِنت کہ ماں بلوچاں  ’’زرزوال ‘‘ ءِ نام ءَ ژا مشہور اِنت۔ چوکہ نام ءَ ژا سہرا اِنت کہ آ بستغیں نودے اَت ۔تہ است دی پہ سخیتائی ننگ ءُ مہمانی آں نود ءِ ڈئولا بے پروااَت ۔ہرکسے کاتک نود ءِ ڈئول ءَ شلکغااَت۔ ’’میرچاکر ‘‘ رند ءِ قوی ییں سردار کہ ازگاری ءُ گنجانی لاتماہیں واژہ اَت ،سخی ءِ ماما اَت۔  ’’چاکر ‘‘ ءَ دی دھرتی گیدی ڈئولا حال بیتہ کہ تئی گہار زاتک ہمکر چڑادست ءُ ننگیال انت کہ کس وتی غم ءُ ڈکھانی اڑساں دی ھمیرنگ ءَ نہ دات چوکہ آ مال ءُ زراں بشکیت ۔دانی بلوچی شد ءِ باھوٹی مھیری ھرانی سرابراتی چڑنگ ماں بلوچ ءِ قومی لد ءَ نہ کپتغت۔ سانگ بندی ،برءُ آر ءُ آپتی براتی ءِ داد گپت استنت ۔رند ءُ لاشار ءَ نیاڑیانی پاھلی۲؎ کش اِت ءُ دیم داتنت۔ روشے سخی نودبندغ دی پہ ڈکھ ءُ ڈوڑی وتی ماما ئیغا سیوی شہر ءَ آتکہ۔  ’’چاکر ‘‘ اشکتغی ات کہ گہارزاتک پہ جِہانیں چوکہ بلوچی ریت اِنت کہ ہرکس وتی نیاڑی ءُ گہارزاتک ءَ ژا پیکواں گڑدینیت۔ تہ نیاڑی ءَ ڈاج ءُ گہارزاتک ءَ پکراش کنت۔  ’’چاکر ‘‘ ءَ بہورانی بانک  ’’مُدی ‘‘ آڑتغت۔ سخی پہ برئغ ءَ آتکی ات۔  ’’چاکر ‘‘ ءَ ہڑجین یے ژا کلداراں پُر کتو گہار زاتک ءَ داتہ کہ سخی ءِ بے سُدھ سماییں دادنانی اُچھلاں ژانواں وختے آہی دست تنک بی۔ ژ ا سیوی راہ ءَ درکپتغی ءَ سخی ءَ ہڑجیں ءِ دوییں تنگ ٹنگ کتغنت۔

———————————————-

۱؎ ۔ہمے گال  ’’توکلی مست مری ‘‘ئیغ انت ۔ ۲؎ ۔نیاڑیانی پاھلی ۔بلوچاں مں دانی دی دستور انت کہ شادہ ءُ حیراتانی مالانی پاھلی آں پہ نیاڑیاں کشنت ءُ دیم دے انت۔ بازیں بلوچ پاھلی (پہلونک) ءِ گوژدر ءَ نہ ورنت کہ نیاڑی ءِ گوژداِنت ۔

داں  ’’گنداوہ ‘‘ ءَ کہ پُجتہ تہ ہورگیں ہڑجین ماں بور ءِ کنجکاںلڑ کغااَت۔ پے نیاما ہرکسے ءُ راہی ے کہ دگ ءَ کاتک یالانگھو کتہ یے تہ دیتے شوسغیں زرّ رتکغ انت ۔مخلوق ءَ گیدی پول گول کتہ کہ زرکئی اَنت۔ حال ماں جھٹ ءَ بیت۔ گیدی ءُ جگ سہی بیتہ کہ  ’’سخی نودبندغ ‘‘ ءِ کڑدار انت۔ شواں روش ءَ ژ ا مخلوق ءَ تئے مئے بیتہ ایشی ءَ زرزوال کتغنت ۔نام زر زوال بیتے

ایدا یک حبرے ءِ سرا کمیں دھیان ءَ دئوں کہ گیدی ءِ یک قاہریں ٹِلایے شیت کہ  ’’زرزال ‘‘ دل ملخ اَت پرچوش نہ اِنت۔ دل ملخ نوحانی ے اَت۔ ایشی ءَ شک نہ اِں کہ آ دی گوں لاشار ءِ پادغ ءَ اَت ءُ سخی اَت ۔بازیں تہ دل ملخ ءَ رِند گشنت۔’ ’دل ملخ ‘‘ نوحانی ے اَت ءُ  ’’زرزوال ‘‘ سخی نود بندغ اَت کہ لاشاری ات۔ ’’زرزوال  ‘‘ دانی نودبندغی ماں پٹیں گوانزغ ءَ پینگھغاات کہ مکہیں مات ءَ وھشیں لولی داتنت ۔

لولی لول کناں بچ ءَ را

زیریت ہرششیں ہیتھیاراں

زحم ءُ توپک ءُ کانٹاراں

ڈھال ءُ اسپر ءُ امباچاں

ماں جنگ ءِ ساحتاں جوریناں

گوں زحماں تہ وت ءَ سرساکن

نام ءَ بل پدی آئوخاں

لولی لول منی ساہ ءَ را

ھیل بنت پرتئی شارواں

سیالی گھسو ءُ ماروآں

کاڑ پہ برنگلیں قولی ءَ

لولی لول منی بچ ءَ را

ائے منی گوشتغیں دُرماتی

ماں جنگ ءِ ساحتاں گرمیناں

روشے پکر ءِ  ’’چاکر ‘‘ ءَ

لولی لول کناں بچ ءَ را

گوں بانک  ’’مُدی  ‘‘ ءِ وھشیں وھاو بروخیں لولی آں، ماں پٹیں شاغیں گوانزغاں جھوٹانا کہ  ’’نودبندغ ‘‘ آتکو ورنا بیتہ، تہ بازمال ءُ بگی بانکیں جتیں جنے ژ ا مھیر ءِ کہور ءَ وتی مال ءُ گڑدغیں بگانی ناکام ءَ لڈ لڈ کنانا آتکو  ’’میرگواھرام  ‘‘ لاشار ءِ قوی ییں سڑدار ڈیہہ ءَ نشتہ۔ میر گواہرام ءَ پہ شف رئوے ءَ چرینتہ۔ گوہر ءَ جواو ترینتہ :

سڑدار براتی اوں ترادوست ءَ کت ۔       بچی اوں ترا پاریز ات

ورناے اغہ برادر کت ۔            تہ ورنا ماں مہیر ءَ بازاَت

من ءَ ناکام بیتہ تئی مالانی ۔                 ھاریں گورم ءُ میشانی

ناکام گڑدغیں بگانی

’’گوہر مھیری ءَ ژ ا شمید ا لڈ تو آتکو گوئر میر چاکر ءَ باہوٹ بیتہ۔  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ سوران ءَ دیم داتہ کہ ھمود ءَ برونند پچیکہ تہ باز مال ءُ بگی بانکے ئے ءُ سنی سوران جیدانت گڑدغیں بگانی ءُ ھند انت ھاریں گورم ءُ میشانی ۔وخت شتہ رمبانا، بلوچانی دئورشتہ ودھانا، موچی ءِ لعلیں جنئک ءِ سرا دوییں قوی ییں سردارانی پُسغاں  ’’شاھداد ‘‘۱؎ رند ءُ رامین لاشاری ءِ دوستی ءَ مہسک کپتہ۔

———————————————-

۱؎  ۔ہمے مڑد شاھداد نہ اَت ریحان رند اَت (وانوخ)

بلوچی ھوڑءُ ضد، دوییں وتی تازیاں تاشوں۔ ہرکسے گوئستہ گوہما نہی ئیغ اِنت۔ محشریں سیوی ءِ کلات ءَ درکپتو رِندیں منصفانی دیما گلغ تاتکہ۔ رنداں ہنربازی کتو گو  ’’شاھداد ‘‘ ءَ کٹایینتہ۔ رامین زہرنی ءَ گڑتہ آتکو پنجاہ پُل گدیں گوں گیژ تو مھیری ھر گل گُڈتے۔ارویں توڈازحمانی زِوریں رَہاں پترکئی سستغنت۔ مھیری ءَ چُپ کتہ کہ نواں منی داتغیں جواو کہ ماں بُڑزی گالان اِنت ءِ سرا گوھرام زہرگپتہ۔ اے پیڈتگ نیاتکہ یے کہ اے باھوٹی کست ءُ بلوچی شدے ۔

روشے  ’’میرچاکر ‘‘ پہ سیل ءُ شکارانی چروگڑدے بگانی تڑءَ آتکہ دیتہ یے سُہاگ پہ ھراں رڑغانت ءُ کڑی آن اِش شیر شنزغاانت ۔جت ءَ ژ اپھول کُتہ یے، جَت ءَ دی حال شیر جتہ۔ سردار! ھراں گوئر آتکہ وت مِرے ‘‘۔ گوھر ءِ جند ءَ ژاپھول کتہ یے۔ آنہی ءَ گوئشتہ کہ سرداربگ ءَ رسترے ھلتہ توڈا اروییں بھور ینتغ انتے۔اے بلوچانی پِت ءِ جید اَت، رسِتری جاہے نہ اَت۔زانتے کہ کارءُ حال ءِ پیرا ہمے نہ اِن۔نیٹ  ’’گوھر ‘‘ ءَ رامین ءُ آنہی پُل گُدانی گھوڑوءُ آنہانی کُتغیں کارانی کُلیں پیرا داتہ۔مروشی گوہر جت زالکار نہ اَت باھوٹ ات۔ باھوٹ شَد اِنت بلوچانی۔ چیارکنڈی زواراںدھمتہ۔ رِند ءُ بارغیں بورماں سوران بند ءِ گڑدن ءَ مُچ بیتغنت۔ قومی صلاح ءُ کچہری گھولی مانآتکہ۔  ’’بیورغ ‘‘ چرینتہ سردار! ورناییں ناپوہیں برات ءَ ناپوہی چوروی کارے کتہ، میر گواھرام ءَ گوں برءُ آرکنوں ۔اے صلاح ءِ کارے چی نہ ویتہ کہ ماوت ءَ را لانچوں۔  ’’گواھرام ‘‘ دزان ءَ مارا وت دزگیر کنت دات ۔ماباھوٹ ءِ تاوان ءَ گروں۔ پرساییں ٹیک ءُ بے خبراں بتونانی بکگ شروع کتہ۔ سئی تنت کہ نے ٹوک ءُ بھاے مان کئیت ءُ نیے ماپد ا والی بنیں۔ اے دی حوئرے کہ باھوٹ ء سرا مازحم ءَ مہ جنوں ءُ تو روئے میر گوہرامءَ، آدزاں دزگیر کنت ترا دات ءُ تو کارئے اش۔ اے تہ پہ چاکرءَ ٹِک یے بیت۔ آخر بتوتانی واژہ زوربیتغنت ءُ گھوڑو چِڑھتہ۔ شتو رنداں  ’’میرگوہرام ‘‘ ءِ بگ جتو،بگ جتءِ راستی چمبنودی بُرتہ۔ گوھر مہیری باھوٹی آس ءُ لنمب بیتو ماں بلوچی لد ءَ ماںرتکہ۔ جٹے مال جنائی نیٹ کوڑیانی گوں کفغ ءَ آڑتو بازارءِ زحم ھوار کتہ ۔

ہمے جنگ ءُ جھیڑوانی گروداراں ماںر وشے رند ءِ گھوڑو ءَ کوڑی ءَ آتکو ماں نلی سند ءَ رسایینتہ۔ لاشاری ءَ نلی گٹ گپتہ۔  ’’بیورغ ‘‘ اغدے پلغی وس کتہ پرنین عقل گوں زحم ءِ رہ ءَ ات۔ جُلئو بیتہ۔ شیراں بُڑز ءُ نلی گٹ لیکیں یک دگی چرک۔ لاشار ءَ رند کشتو چو سالغ (دانکو) ڈولا تِڑکینتہ۔ ناغمانی سخی نود بندغ ءِ نغاہ  ’’چاکر ‘‘ ءِ چَکا کپتہ۔ وتی پُل داتے کہ ماما زواربی ءُ پل ءَ چابک ءَ جن مروشی گوں قرزتاں ءُ کھنواں پُل تراکشیت۔ ڈول نیں! مروشی رِند ءِ بھیڈی کھرنت۔ ‘‘

رِند دوسری پُرشتہ۔ لاشار آتکو ڈھونڈاں (میرانءِ سغرٹیکاں گوھرام ءَ ژا بے صلاحی ءَ بُڑتہ) چرغات،  ’’گوھرام ‘‘ ءَ چاکر پولتہ۔ پول گھول ءَ حال بیتے کہ  ’’سخی نود بندغ ‘‘ ءَ پُل ءَ زوارکتو کشّ اِتہ ۔ ’’میرگوہرام ‘‘ زہرگپتو۔ من سئی اتاں کہ تو ءُ تئی پِت ءَ ژا  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ داد گپتنت ءُ پہ آنہی میشلیں بُلیروے اَت ئے۔ مروشی  ’’چاکر ‘‘ کئیءَ ٹالہ کُتیں۔ البت تو رندے ئے کہ لاشار نہ ویت ۔

’’سخی نودبندغ ‘‘ ءَ جواو ترینتہ۔ سڑدار من لاشاری آں پر ژ ا رندجنے ءَ پیداشاں منی مات مُدی ءَ کہ من ءَ زحم، ننگ ءُ جنگ، سیالی گھسو ءُ شاروءِ لولی داتغنت تہ ھمودا ہمے لولی دی داتہ یے کہ روش یے ماں جنگ ءِ نواشیں ساحت ءَ  ’’میرچاکر ‘‘ ءَ پکرئے۔ تو مروشی مزاییں مزاییں حوئراں کنغ ئے کہ ’’چاکر ‘‘ ءِ من بُلیرویں میشلاں ۔من ءُ منی پِت ءَ ژا چاکر ءَ دادگپتن۔ تو آ روش زانا شموشتہ کہ مں ڈیوارغ ءِ سرا تُرکاں نیخ زنیں  ’’گلیءُ بیبو ‘‘ پہ ھُڈی بستغ تنت ءُ گڈمیر چاکر ءَ ھیت مدئوییں ءُ زین بستغیں بہاں پہ لاشار ءِ لجانی دیما داتغنت ءُ تودانی دف ءَ ریزدے ئے  ’’میرچاکر ‘‘ ءِ نام ءَ گرئے ءُ تی آں شغاناں جن ئے۔ ہمے پیراسرا  ’’سخی نودبندغ ‘‘ ءِ شیئر  ’’لولی ‘‘ اِنت۔ سخی نودبندغ ءَ چڑوماتی گوانزغی لولی نہ پال اِتہ۔آنہی ءَ بلوچی ءِ اے متل کہ گہارزاتک گڑدنانی گوژ اِنت دی دروغ کتہ۔ زرزوال ءِ شاعری۔ ماایشی گیشینغ ءَ پہ حیرانوں کہ لولی ءَ شئیرے گُشوں یاکہ تاریخی ناول۔ ماں گالاں زہیراں آنہی ءَ چکر کڑدار زڑتہ ءُ چُشن بڑتو گوں شاعری ءِ نازرکیں فن ءَ ھندداتغنت یے۔ بلوچی زوان ءِ لئوزی چکریں میراث یے۔ اے شیئر آنہی ءَ گال بندیں شاعرانی ڈئولا خیالی کڑدارے ٹاھینتہ۔ کتغیں وبیتغیں کار وت وتی کڑداراِنت۔ نیں اغ ما  ’’زرزوال  ‘‘ ءِ شاعری نقطغ آنی سرا ادبی پٹ ءُ پول ءَ رائی کنوں تہ کئے زانت چکرا دراژ رئوت ءُ چکیت۔ آ وت شوے اگاّ سہرا اِنت (جتغیں زحم ءُ ننگ پیڈاو دھڑ نہ ونت)۔  ’’لولی ‘‘ شوئے اگاّ اِنت۔ وت پڑھ اِت ءُ ’’زرزوال ‘‘ ءِ شاعری ءَ گنداِت۔ پرارمان ایش اِنت کہ نودبندغ ڈئولیں سخی، شاعر، زحم جن، لولی آنی پالوخ بلوچ ءِ ھواںحال ءَ نے ماسئی اوں ءُ نیے کہ بلوچ پول کنتے کہ آنہی زند چُشن گوں موت ءَ ءُ پکو ماں تاں وختاں گوں ملکمیت ءَ ہوار بیتہ ءُ مروشی پکو  ’’زرزوال ‘‘ وھاونت ۔

 

 

 

 

لولی

(۱)ویلَہ ءِ دمامہ جواں تنت

مڑد گہتریں کُل مان تنت

گوں صاحواں ہم تران تنت

جتیں جنے سامائت ۲؎ اَت

بازمال ءُ بگ ءِ بانک ات

نامے مھیری  ’’گوہر ‘‘ اَت

’’گوہرام ‘‘ ءَ پہ وت منّت اِں !!

شانگو وکیل اَنت  ’’چاکر ‘‘ ءِ

گوئشتہ امیریں چاکر ءَ

وت پہ مھیری  ’’گوہر ‘‘ ءَ

گوھر! تہ پاریزئے وت ءَ

گوہرام نہ اِنت خانوادہے

لَڈّاِت شمودا گوھر ءَ

شیرپہ چھڑکی بنوّاں

نشتہ شتو ماں حچڑ ءَ

سوران۳؎ ءِ بند ءِ گڑدن ءَ

 

———————————————

۱؎  ۔ ویلہہ: گوستگیں روش، ماضی۔  ۲؎  ۔ سامائغ رُدغ مورغ ۔۳؎ ۔ سوران ماں کچھی ءَ جاگہے ءِ نام انت۔

رامین۴؎ گوں پنجاہ پُل گُدا ۵؎

توڈا اروییں۶؎ کشتغ اَں

رشیف۷؎ پنیراں پکغ اَں

وَنگ چوملوکاں واڑتغ اَں

روشے کہ میریں  ’’چاکر ‘‘ ءَ

آتکغت ماں بگانی تڑ ءَ

ڈاچی سُہاگیں ۸؎ درنزغ انت

شیر پہ کُڑیاں شنزغ انت

گوشتہ امیریں چاکر ءَ

وت پہ مھیری گوھر ءَ

تئی ڈاچی پہ چے ءَ درنزغ انت

شیر پہ کُڑیاں شنزغ انت

گوشتہ مھیری  ’’گوھر ‘‘ ءَ

ھِراں گوئر آتکہ رسترے۹؎

توڈامنی بھورینتغ انت

ڈاچی ہوانکہ درنزئغ انت

 

———————————————-

۴؎ ۔رامین میرگوہرام ءِ بچ ات۔ ۵؎ ۔وش پوشاک۔ ۶؎  ۔اروییں، کسانیں، معصوم ۔ ۷؎ ۔رشیف۔جوانی ءَ شری ءَ ۔

۸؎ ۔سہاگیں۔ سجل زاتغیں ڈاچی ۔  ۹؎۔رستر۔ ناہار ۔

شیر پہ کڑیاں شنزئغ اَنت

گوئشتہ امیریں چاکر ءَ

اے مئے پتی جاہ بیتغ انت

اے رستری ھندے۱۰؎ نہ اَت

ھِراں گوئر آتکہ رھزنے

یارنداں کتہ وت حرکتے

رند او ھمو لوٹائینتغ انت

سوران ءِ بند ءِ گڑدن ءَ

داں ہپت شف ءَ گہوبی۱۱؎ جت اِش

گوشتہ امیریں  ’’بیورغ ‘‘ ءَ

ماپہ مھیری ءِ ھِرگل ءَ

مروشی نہ جیہین اوں لشکر ءَ

دُزان ءَ کاروں گپتغا

آ گپتغ ءُ دست بستغا

چندی بٹاکی ۱۲؎ رپتغ انت

بہران ءُ گوذاں بستغ انت

چوشیں طلاق اِش کشتغ انت

کہ نام اِش جنانی گپتغ انت

———————————————

۱۰؎  ۔ ھند:جاگہ ۔ڈیہہ ۔ بودن   ۱۱؎  ۔گہوبی: بحث ءُ وڈہ، تنقید، میٹنگ۔

تہ دُزان ءَ کارے گپتغا

آ گپتغ ءُ دست بستغا

اے داغ۱۳؎ اَنت پہ میریں چاکر ءَ

زاھرغ کتہ میر  ’’بیورغ ‘‘ ءَ

ڈیل۱۴؎ بخملاں پیرایینتہ یے۱۵؎

بورگوں بخملاں سینگہارتہ یے

تیغ زرحریویں کِر کُتہ یے

وَت بیتہ پوژانی سرا

بیاتہ نلی گٹ۱۶؎ ءَ گِروں !

توپاں دمامہ سستگ انت!

’’میران  ‘‘ ءُ ’’بیورغ ‘‘ کپتغ انت

سوھراو! ائو بورکونج گڑدنیں

جئیندءُ  ’’عالی ‘‘ سک سریں

چاکر پڑ ءَ بہہ منتھغ اَت

نَیے گوں سریاں رپتغ اَت

ءُ نیے گوں پدی آں گڑتغ ات

 

———————————————–

۱۲؎  ۔بٹاکی ۔سَٹ ءُ سوڑکنوخ۔وت گلا ۔گھوس دھیوخ۔ سفکیں مڑدم ۔ ۱۳؎ ۔داغ ۔ٹِک  ۱۴؎ ۔ ڈیل ۔ بالاد۔ بُھت۔ جان  ۱۵؎ ۔پیراھغ۔ سینگارغ۔گورکنغ ۔پوشاک ۱۶؎۔نلی گٹ:جاگہے ۔نلی ءِ کوہ ۔

زحم کشتو او شتاتغ اَت

کہ دیتغ  ’’سخی ‘‘ نود بندغ ءَ

زوارکتہ یے پُھل۱؎ ءِ سرا

پُھل پہ حُدائی لیکھوا

کش ئے مروچی  ’’چاکر ‘‘ ءَ

ژ ا جنگ ءِ نواشیں ساحت ءَ

یک چابُکے پُھل ءَ جتہ یے

بال گپتہ پُھل چو کھنوا  ۲؎

پے گٹ ءُ گڑینبو خیں ۳؎ گَراں

چاکر ژا کوش ءَ درشتغ

گوہرام گشیت استیزغیں۴؎

تو بُلیرو ءِ گہارزاتک اَت ئے

تو رِند ئے کہ لاشار نہ وئے

’’چاکر ‘‘ کئے ءَ ٹالہہ۵؎ کُتین!!

سرچوکڑب ءَ گُڈّ  اتیں

’’سیوی ‘‘ پہ یک مُشت ءَ بڑتیں

تہ گوں سفیتیں ڈڈوّءَ

——————————————————

۱؎ ۔پُل۔زرزوال ءِ مادن ءِ نام۔ ۲؎ ۔ کھنو ۔کرپاس ،ملائخ، بُزرگی باطن کلع۔ ۳؎ ۔گڑینبوخ ۔جُہلیں ۔ ڈونگھاییں۔ استیزغ: زاہریں لاتماں ۔بے پروا ۔۵؎ ۔لحاظ ۔پہریزغ، منّت ایرکنغ، احسان۔

ڈونمبی ءَ سینگہارتئے وت ءَ

گپتنت برات۶؎ ژ ا چاکرءَ  ‘‘

گیشتر تئی پیریں پت ءَ

نیں پُھل ءِ دوییں بند سدانت

وٹی۷؎ شراوانی رِشنت!!

سجی کواوآنی شُشنت

گوئشتہ سخی نودبندغ ءَ

رِندے نیاں لاشار اَتاں

اش رندنڑی پیدابیتغاں

لولی  ’’مُدی۸؎ ءَ داتغ اَں

ماں پٹانی۹؎ شاغیں گوانزغ ءَ

کہ روشے تہ پکر۱۰؎  ’’چاکر ‘‘ ءَ

ماں جنگ ءِ نواشیں ساحت ءَ

منی پُھل ءِ دوییں بندتِرفنت

 

 

——————————————–

۶؎۔ ڈاج۔دربارپِنڈ بادشاہی داد۔ ۷؎ ۔وٹی: کدہ ۔کساییں کدہ ۔پیالو جام ۔۸؎ ۔ مُدی چاکر ءِ گہار۔ نودبندغ ءِ مات ءِ نام انت۔ ۹؎ ۔پَٹ: آوریشم ۔نرم ۔ (غربی) شراو۔ بلوچی لوز شرائو اِنت نہ کہ شراب۔ ۱۰؎۔پکر۔مدئت ۔بہڑائینغ، احسان ہمدردی۔

وٹی شروانی۱۱؎ پُرانت

سجی کووانی پھش انت

آ روش ترایات ءَ نہ ئیت

ماں ڈیوارغ ءِ ریک۱۲؎ ءِ سرا

’’گُلی ‘‘ ءُ  ’’بیوو ‘‘ نیخ زنیں

تُرکاں پہ ھُڈی۱۳؎ بستغ اَں

ھیت مند بہاں تنگ بستغیں

گوں پانڈ ءُ پونڈیں لیڑواں

داتغ امیریں  ’’چاکر ‘‘ ءَ

پہ لاشار ءِ لجانی بہا!!

دانکو دف ءَ ریز دِے ئے

ءُ ’’میرچاکر ‘‘ ءِ نام ءَ گِرئے

 

 

 

 

 

—————————————————

۱۱؎۔ ڈیوارغ :ڈیہے ءِ نام انت۔

۱۲؎ ۔ ھُڈی : ھڈ۔گُھت ۔ھُڈائی  ’’ضد ‘‘ گریہہ، کست ھوڑ ۔

شاھداد

’’شاھداد ‘‘ قوی ییں سردار ’’میرچاکر ‘‘ ءِ بچ اَت۔ بلوچی گوئشتغیں تاریخ ءُ بلوچی ادب ءِ تاریخ ءَ ماں  ’’شاھداد ‘‘ ءِ بازمزنیں ونڈ ءُ دخلے۔  ’’شاھداد ‘‘ مئے اگا گوں سئے کڑدار ءَ کئیت تہ باید انت کہ ماپہ سرسری آنہی  ’’شاھداد ‘‘ ءِ کڑدار ءُ رندا شاعری ءِ سرابحث کنوں۔  ’’شاھداد ‘‘ ءِ سئے ییں کڑدار (۱) بلوچی سی سالی جنگ ءِ بُن گیژوک (۲) ماں ہندوستان ءَ سرسری ییں بلوچی ریاست ءِ ٹاہینوخ (۳) بلوچی شاعری ءِ پجیگ ءَ تی زبانانی مزاییں شاعر۔ گوکہ ایداں بازیں چیزاں گوں مئے کتاب ءَ تعلق نہ اِنت پرمئے دل شیت کہ آنہانی باز ضرورت اِنت پچیکہ شیئرانی گال ءُ کہنیں شاعری چڑو غلطین تاریخ ءُ حدیثانی باعث نہ ویتغی اِنت بلکہ بلوچی زبان ءِ ابجد ءُ ٹپہ ءَ ژا ناواقفیں غیر بلوچیں، دغریں ادیب، مضمون نگارءُ مورخ ہمیرنگیں وت گھڑیں ترجمہ تاریخی پس منظر ءُ ھاسکاریں حوالہاں دے انت کہ آنہاں چڑو درہاییں بلوچی ادب نہ لتاڑتہ بلکہ بلوچی تاریخ ھمکر مُژ آروکتہ کہ تاریخی حقیقتانی دیم لئیتواو ڈھر کتہ اِش۔ تہ ماجَھلا  ’’شاھداد ‘‘ ءِ ہرسئے ییں کڑدارانی دئیغ ءَ پہ لاچاروں کہ وتی ءُ دغریں براھندغاں  ’’شاھداد ‘‘ دی نہ بشکتہ ۔

(۱)  ’’شاھداد ‘‘ ءُ ’’رامین ‘‘ (لاشار سڑدار میرگوہرام ءِ بچ) ءِ وت پہ وتاں سکیں سنگتی، نندءُ نیاد ،دات گپت ءُ امسروئی خاطرداری اَت ۔پرموچی ءِ لعلیں جنئک ءِ سرا دوییں قوی ییں سڑدارانی بچ اڑتغنت۔ رامین ءَ ژا ظاہرا  ’’گوہرمہیری ‘‘ ءِ ھِر گڈتغنت کہ آرند ءِ قوی ییں سڑدار  ’’میرچاکر ‘‘ ءِ باھوٹ اَت ۔ھمے باھوٹی بلوچی شَد ماں بلوچی لد ءَ سی سالی جنگ ءِ آس مانداشتہ ۔

(۲)  ’’شاھداد ‘‘ چڑو ھواں بلوچی اُڑد ءِ کمانی نہ اَت کہ آہانی زحمانی زوریں رہاں  ’’سوری ‘‘ خاندان ءِ ھندوستان ءَ تخت پُلتہ، دھمی بر ا گڑدینتو  ’’ھمایوں  ‘‘ ءَ داتہ بلکہ  ’’شاھداد ‘‘ گوں ہما پوژاں گون اِنت کہ آنہاں سرسری  ’’قندہار ‘‘ ءُ کابل ءِ ھمایونی دژمنیں براتاں شکست داتہ ۔

پیرا چوش اِنت: چوتہ  ’’ھمایون ‘‘ ءَ پیشا بابر بادشاہ ءِ پجیاّ دی بلوچ اڑد گون اَت کہ پانی پت ءِ جنگ ءِ پڑ ا لودھی شکست داتو مغلیہ خاندان ءَ وتی بادشاھی ءِ سرسری میخ ٹھوکتہ۔ تاریخ شاھد  ۱؎  اِنت،  ’’بابر ‘‘ بادشاہ ءِ موت ءَ رند آنہی بچ  ’’ھمایوں ‘‘ ھندوستان ءِ تخت دہلی ءِ سرابادشاہ بیتہ۔ بخت ءَ نہ بھڑایینتہ یاوتی کڑدار ءُ ناپوھی آں دھلی تخت شیر شاہ سوری ءَ گپتہ۔ ھمایوں ءَ دیم پہ سندھ ءُ ھند کتو گڑ کتہ کہ نواں کسے نہ کسے منی پت ءِ نیخی ءُ منی جوانی یے گیرآریت مدئت یے دات کہ گوںسوری آں زحمی دعواے دیاں ءُ وتی برائینتغیں بادشاہی ءَ گڑدیناں گِراں۔ آگوں وتی لج ءُ چکان سندھ ءُ ھند ءِ پٹاں رُل اِتہ۔ ھمود کہ ھُج ات یے شُتہ پر ہرکس ءَ گوات راستی کتو مسک داتہ۔ مدئت تہ سرآتکہ، ساہ ءُ لج گوئرا گپتغ انت یے۔  ’’شیر شاہ سوری ‘‘ ءِ شتابیں کاشید ءُ ڈاھ پرآہی گرفتار کنغ ءَ چیاریں چودھاریں دھمغاتنت۔  ’’ھمایوں  ‘‘ ءَ پد پدی ھیل گپتو بلوچانی نیمغا نغاہ پرینتہ، اغہ مدئت داتیش تہ جوان ءَ ژا جوان ناہئے دی کِذاں ساھی توروے لاینت گوں، زال چکاں دی پارس ءَ (ایران) پجیننت ؟ بلوچاں گوں وتی ساہ ءُ لجاں دربریں باھوٹ ءَ را ہمیرنگ ءَ کتہ چوکہ بلوچی شان ءُ شِد اِنت۔ مری تمن ءِ کوہاں  ’’چاکر ‘‘ وت گوں  ’’ھمایوں ‘‘ گالی اِں، چڑوشہ میرزا حسن ارغون،  ’’میرزاعسکری  ‘‘ ءُ ’’میرزا کامران  ‘‘ ءُ سوری ءِ پوژءُ اُڑداں بچینتہ ءُ گوں زال ءُ چُکاں داں  (پارس) ایران ءَ پجینتہ بلکہ بلوچاں گوں وتی باہوٹ ءَ ھمے قول دی کتہ کہ ہر وخت ترازحم ءُ مڑدی

———————————————–

۱۔ بابر بادشاہ کہ دہلی فتخ کُتہ تہ بلوچ دی گون تنت بابر ءَ وتی اڑد سپاہی ءُ کمانیاں سکہیں جاگیرءُ دل چُڑاییں انعام داتغنت کہ آ وختی گیدی ءَ آں (قلندری) گوشتنت۔ گِندت کتاب Stanlay Lens.pool .Mediadul Battle of Panipat P.P203-204

مدئت یے ءِ گزر بیتہ تہ ماترا گوں چُرائیں دل ءَ دیوں ۔ولرے سال ءَ پد ھمایون ءَ(پارس) ایران ءِ بادشاہ ءَ ژ اڑد مدئت زنتو گون ایرانی ءُ بلوچی اڑداں قندھار ءُ ’’کابل ‘‘ فتح کتغنت ءُ ماں قندھار ءَ  ’’شاہ محمد بلوچ ‘‘ وتی گورنرکتو،گوں ایران ءُ بلوچی اُڑداں دھلی ءِ نیمغا رائی بیتہ (۱) جنگ ءُ جدلاں دیانا ھمے اُڑدءَ تخت ژا سوریاں فتح کتہ۔ ھمے بلوچی اُڑد ءِ کمانی شاھداد اَت۔  ’’ھمایون ‘‘ ءَ دھلی تخت سرا بلوچ اڑد ءِ کمانی سڑدار ءُ سرکڑدہ گوں وت پجیّا نیاستو ژ ا وتی جاگیر ءُ بشکیش آں سوا ’’شاھداد ‘‘ ءُ آنہی بلوچی اڑد ءَ راماں منٹگری ءَ ریاستے بلوچانی زحمءِ تورو ا ءُ بورانی تیرغ داتہ۔ (۲) ھمے بلوچی ریاست داں بازدیر استت۔ پدا ماں۱۸۱۰ ع ءَ  ’’رنجیت سنگھ ‘‘ ءَ فتح کتہ۔ ھمے شہداد ءِ کمانی اڑد ءَ بلوچاں ژا وتی اولی ڈیہہ ءِ سِوا ھواں بلوچی ڈیہہ ءِ سری ییں وار پرینتہ کہ ماں شہنشاہ جلال الدین اکبر ءِ وخت ءَ آنہی نام ماں سرکاری کاغذ ءُ دپتراں  ’’بلوچی حکومت ‘‘ اَت (۱)

دانی ماہمے ساگی ییں پیرا ءَ کمیں دیما بروں پچیکہ مئے کڑدے براھندغ وت ءَ راپدا لکینّتو گوں تی آنی قلم ءُ تاریخی غلطیں حوالہاں ماں وتی نندءُ نیاد اں ءُ مضمون ءُ تحقیقاں وتی گندھ ءُ تاریخی گوئزوریانی رِباں، چڑو ’’شاھداد ‘‘ ءِ سرا نہ ٹھپغا انت بلکہ بلوچ تاریخ ءَ گوں ھاسکاری ملنڈے کنغاانت۔ مارا ہمے براھندغانی نیت ءِ سرا نیَے شکیءُ نَیے ماوتی رائے پہ کسیءِ دل آزاری ءَ دیئغا اوں ۔بلکہ  ’’شاھداد ‘‘ ءِ پیراءَ گوں غلطین تاریخانی، بستغیں وت گھڑیں خوش فہمیانی  دیر کنغ مئے فرض اِنت ءُ ماتاریخی حقیقت ءُ حوالہ دوں ۔

————————————————–

۱؎ ۔قندھار ءِ فتح کنغا گوں ھمایون ءَ  ’’شاہ محمد بلوچ ‘‘ ماں قندھار ءَ وتی گورنر کتہ۔ گندت کتاب  ’’تاریخ ہندوستان مولوی ذکاء اللہ جلد۵ ص۴۶۶

۲؎۔ ہمایوں بادشاہ ءَ دھلی ءِ تخت ءَ بلوچ سڑدار کمانی ءُ جواییں مڑدگوں وت پجّیا نیاستغنت ءُ منٹگھری ءِ ریاست داتہ یے۔ گندت کتا ب: R.HUGHES BULLER. Makran, Population,The Rind

بازین براھندغ گوں  ’’شاھداد ‘‘ ءَ (ناپوھی یا الاہ اِں پچے؟ آ وت زانت) یک غلطیں تاریخی حوالہے دے انت ءُ کڑدے دغریں بلوچ دروکہ کہ وت ءَ راپہریز انت، ژا شاہداد ءَ گوازیننت ءُ کارانت گوں رند ءَ ھوارکنتے۔ آ ایش اِنت کہ  ’’شاھداد ‘‘ (سری گروہ ءِ خوش فہمی) ءَ ءُ دوھمی رندیا است بلوچاں، داراشکوہ وتی باھوٹ ڈھاڈر ءَ شہ گپتو اورنگ زیب عالمگیر ءَ داتہ۔  ’’داراشکوہ ‘‘ ءِ وختاں رند ءُ بلوچانی وتی واری واڑتغنت۔ ھمے روشاں  ’’ڈھاڈر ‘‘ ءُ سیوی ءِ واژہ پنی تنت۔ داراشکوہ ھمسایغ ءُ باھوٹ دی پنی آنی ات ءُ باھوٹ ءِ گرئغ ءُ بادشاہ اورنگ زیب ءِ دیوخ ملک جیون باروزئی پنی اَت کہ آ پہ انعامءُ اکرام ءِ گرئغ ءَ وت گوں وتی باہوٹ  ’’داراشکوہ  ‘‘ءُ آنہی بلویں بچ  ’’شہزادہ سپھر  ‘‘قیدیانی پجیگا دھلی ءَ شُتہءُ شموداں اَش اورنگ زیب عالمگیرءَ ملک جیون خان باروزئی پنیءَ بختیار خان ءِ لقب زُڑتہ ءُ گڑتہ کہ  ’’ڈھاڈر ‘‘ پجغ ءَ ژا پیش ماں کچھی ءَ بلوچاں کُشتہ(۱)

اے پیراءَ ماپمیشی دئیغوں کہ یک مزاییں شیئرے کہ  ’’بلوچی دپتر  ‘‘ نام ءَ مشہور اِنت آنہی ءَ  ’’شاھداد ‘‘ ءِ گُشنت۔ ماں آنہی ءَ مغل ءُ تُرکانی بازیں پچاراَنت۔ ژا شوانہی ءَ وت پرامیں براھندغ کارنت گوں  ’’داراشکوہ ‘‘ ءَ ہوار کنتے۔  ’’شاھداد ‘‘ ءُ داراشکوہ ءِ وخت ءَ پنچ پیڑھی ءِ دراژیں پندھ اِنت ۔اے شیئر ءِ پیراچوش انت۔  ’’شاھداد ‘‘ دولوغی انت۔ یکیءِ نام بانک مُرگو ءُ دوہمی ءِ نام بانک مہناز اَت۔  ’’شاھداد ‘‘ ءَ وتی لوغ بانک ’’مہناز ‘‘ دی حدیثانی سندھو ءَ دوست اَت چوکہ بلوچی گوشتغیں کہ ہفوخ لوغ ءِ حیر ءَ برانت۔ ھمیرنگا بانک مُرگو وتی ہفوخی

———————————————–

چہ پدی تاکدیم ءَ (۱)شہ  ’’اکبر ‘‘ بادشاہ وختاں بلوچی ریاست کہ ماں سرکاری دپتراں اَت۔ گِندت کتاب Haagckhan.the king dome of Balochis west of thetta and Bakher

(۲) جنت السندھ مولائی شیدائی ص ۴۳۹۔۴۴

(۳) پنی پٹھانیں ٹکرانی یک تمنے کہ ماں آنہی ءَ باروزئی، مرغزانی ہمیرنگیں بازیں ٹکر انت۔ آنہی ءَ پنی گشنت ءُ اے وختا پنی سیوی شہرءُ ایشی چیارماں کندی نزیخیں علاقہ ءَ نشتغی انت۔ پنی آنی زبان سندھی انت ءُ کلچر بلوچی انت ۔

۱؎ ۔  ’’داراشکوہ ‘‘ ءِ گرئغ ءِ پیرا چوش انت۔ شاھجہان مغل بادشاہ ءِ ھوندا آنہی بچاں پہ تخت ءُ بادشاہی سرا زحم ہواربیتہ پچیکہ شاجہان ءَ داراشکوہءَ آوخیں تخت ءُ بادشاہی ءِ واژہ قرارداتہ۔ جنگ ءُ جھیڑواں اورنگ زیب ءَ داراشکوہ  شکست داتو  ’’عالمگیر ‘‘ ءِ نام ءَ ہندوستان ءِ تخت وتی کتہ۔ داراشکوہ دی گوں وتی زال ءُ چک ءُ دوستاں گڑکتو سندھ ءَ وتی ڈاڈا ہمایون ءِ ڈئولا پہ مدت ءُ ہمسائیگی آتکہ۔ آنہی رند ا  ’’اورنگ زیب ‘‘ ءَ میربابا گوں مزاییں اُڑدے ءَ رائی کُتہ کہ ڈئولے  ’’داراشکوہ ‘‘ ءَ گرفتار کنت۔  ’’داراشکوہ ‘‘ پے سندھ ءَ مدتاں لوٹانا ءُ مڑانا بھرانا جُھرانا وتی ساہ ءُ لجانی دربر بیتہ کہ ڈئولے نہ ڈئولے ایران ءَ پجاں۔ پرکس ءَ ژ ا اورنگ زیب عالمگیر تڑس ءُ برھم ءَ گوئر وانیشتہ ءُ نیے کہ مدئت داتہ ہرکس سئی ات  ’’عالمگیر ‘‘ ءَ وتی جند ءِ برات مُرادءِ سربرتو ماں نیزغانی سرا اڑداں چرینتہ۔ پرگڈی (سڑدار مزارخان مگسی بلوچ) ءَ باہوٹ داشتہ۔  ’’داراشکوہ ‘‘ ءَ پہ ھند ءِ تخت ءَ مڑغی ات ءُ آرنگا مگسی ڈیہہ  ’’عالمگیر ‘‘ ءِ اُڑداںپہ نزیخ اَت آنہی ءَ وتی دوست ءُ برادرے گیرآتکہ کہ گوں آنہی ءَ اَت کہ ہمے وختاں ڈھاڈر ءِ واژہ ات۔ شاھجہان بادشاہ ءَ ڈوھے ءِ سرا (ملک جیون) پنی ءَ موت ءِ سزا داتغت پر  ’’داراشکوہ ‘‘ ءَ وتی برادر ءِ سفارش کتو وتی پت  ’’شاھجہان ‘‘ ءَ ژا آنہی سزامعاف کنائیتغت۔ ہمے حیل کتو داراشکوہ ءَ بلوچاںءَ گوشتہ من ءَ دا ملک جیون پنی ءَ لچیننت (بلوچاں  ’’داراشکوہ ‘‘ گوں اَنہی لوغ بانک  ’’نادرہ ‘‘ ءُ بلوییں بچ  ’’شہزاد سُھپرءُ صدغلام ءُ چارخچر ژا تنگویں اشرفی ءِ باراں لڈتی ءَ کل ماں  ’’ڈھاڈر ‘‘ ءَ پجینغنت  ’’داراشکوہ ‘‘ پارس(ایران) ءِ رئوغا باڑا اَت پرآنہی لوغ بانک  ’’نادرہ ‘‘ دُراہ نہ اَت۔ روشے بانک  ’’نادرہ ‘‘ تفاح بیتہ۔

چوکہ وصیت اتے  ’’داراشکوہ ‘‘ ءِ جند ءِ مڑدماں  ’’خواجہ مقال ‘‘ اوخواجہ گل محمد بلوچ ءَ زڑتو بڑتو میت ماں  ’’لاھور ‘‘ ءَ ھندکتہ۔ روش باز روش کمیں تاریخ ءِ کتاب ھمیرنگ ءَ شنت کہ (ملک جیون پنی) چیارخچرانی بارءِ تنگوئیں اشرفیاں تلشکینتہ (ملک پنی ءَ وتی دوست، محسن ءُ باھوٹ  ’’داراشکوہ ‘‘ گوں آنہی بلویں بچ ءَ گرفتار کتغنت گرفتار کتو ’’میربابا ‘‘ کہ پہ ایشانی گرغ ءَ آتکغی اَت ءُ ماں بکھر کوٹ ءَ اوتاکی ات دستی کتو داتغنتے ءُ وت دی پہ انعام ءُ  اکرام ءِ ڈاج ءُ برات اگیہ اغینی ءُ ناموزی ءَ گوں ہمے قیدیاں داں دھلی ءَ عالمگیر ءِ دربار ءَ شتہ۔ عالمگیر ءَ داراشکوہ کُشتہ ءُ آنہی بچ شہزادہ سھپرماں گوالیار کلات ءَ باندی کُتہ ءُ ملک جیون پنی تی پیشکش آں سوا (بخیتار خان) لقب دی داتہ یے۔ گُشنت کہ ھموداماں دھلی ءَ عالمگیر ءِ یک بلوچین عملدارے میر ھیبت خان ءَ ملک جیون پنی سرا پہ ملام ءَ خاصان ھولی کنائینتہ۔ (ملک جیون پنی بختیار خان) ژا دھلی ءَ گڑتو نوخی گون نام ءُ ناموز ءَ لقب ءُ ڈاج ءُ براتاں  ’’ڈھاڈر ‘‘ پیداغآت کہ من کچھی ءَ بلوچاں کُشتہ پہ اے کلیں پیرا ءَ گندت کتاب

  1. F. BURNIER TRAVEL IN THE MOGHAL EMPIRE VOL.1
  2. J.SARKAR HISTORY OF AURANGZEB VOL 2 P.236

3.R HUGES.BULLER IMP.GAZT OF INDIA V.BALOCHISTAN

4 ۔جنت السندھ ۔ازمولائی شیدائی ص ۴۴۴۔۴۴۵ مطبوعہ سندھ 1958ء

کست ءُ ذائیفغی پنیزءِ عقل ءَ گوں چوآس و پیش ءَ دُکغات۔  ’’میرشہداد ‘‘ءِ گوں بھاگیاییں لنگیں عومر ءَ رند ءِ سکیں ہمسروییں سنگتی خاطری ءُ مشکولائی برادری اَت۔ دویین برادرانی مشکولائی گوں یک دوہمی ءَ برءُ آراَت۔ روشے ہرروش ءِ ڈئولا عومر ماں مہشریں سیوی ءَ وتی برادر ءُ ہمسر شہداد ءِ گوئرا اتکہ۔ لیو مشکولائی ہمسروئی ءُ زمانہ ءِ پچاراں کنانا شف ءِ وہدے گوئستہ۔  ’’شاھداد ‘‘ گوںو تی برادر ءَ کہ دیر ءَ داں مشکولائی بیتہ ساھی ءِ تیاری کُتیش۔  ’’شاھداد ‘‘ دی ماں اوطاق ءَ ساھی کتہ ۔

’’مرگو ‘‘ ءَ کہ ژا ہفوخی کست ءَ چو آس وکرڑ بئیغا ات دیتے مروشی گیغ اِنت۔ ھرکس کہ وھاوشُتہ دُزنمب بیتہ تہ  ’’مُرگو ‘‘ چوککھ گھسگی ژا وتی کٹ ءَ کڑو بیتہ آتکو چُپڑوی ءَ بانک مہناز ءِ پادگذار پادا کُتو چوماری آہستغی تلشکانا داں او طاق ءَ شُتہ۔ دیتے او طاق دی ماں واھاو ءِ شادھان زرنمب اِنت۔ آتکو  ’’عومر ‘‘ ءِ کٹ ءِ چیارماں کُنڈی چرتو سیہڑی چارءَ کنانا چُپڑوی ءَ گڑتو شُتو  ’’مہناز ءِ پاد گذار آنہی کٹ ءِ گوئرا کشتو آتکو وتی کٹ ءَ ساھی کُتہ۔ بانگہ کہ بیتہ تہ  ’’شاھداد ‘‘ ءَ عومر ءِ ہرآف ءُ آفسارے کہ استت پگئی ءَ داتہ  ’’عومر ‘‘ موکلایینتہ گڑتہ۔ روش کہ داں گپلے ءَ گوئستہ تہ  ’’شاھداد ‘‘ ءَ پول کتہ  ’’مرگو ‘‘  ’’مہناز ‘‘ چوں بیتہ ۔گوئشے بیاسوارغ ءَ بیار؟مہناز ہمے ساحتی وتی سرءَ شودغاات۔  ’’مرگو ‘‘ تُرکتہ ۔واژہ تئی دوستیں حدیثانی بانک یک برے سرا شودی سرءَ ستھرا کنت داں گڑ بیاری واژہ ءَ سوارغ ءَ دات۔  ’’شاھداد ‘‘ ءَ کہ چے گوئشت ئے ؟مرگو ءَ پیرا رائی کُتہ کہ واژہ! عومر نَیے کہ تئی ہمسرواِں نَیے کہ تئی برادر۔ آ کہ گوئڑتو کئیت تہ آں مہناز ءِ بیلی اِنت ءُ تئی ننگ بڑتو براھنغ کُتہ۔ مں ژا بازوخت ءَ کیسی اَتاں۔ پرمنی دل ءَ دی باور نہ خُت پرمن ھکو دیت کہ ھروخت  ’’عومر ‘‘ گوئڑ تو کئیت مہمان  بیت ھواں روشی مہناز وتی پادانی سرا نہ اِنت۔ دوشی من گنڑتو کہ بیگہی شف ءَ سیہڑی چارے کناں چہر جَتو وپتغاں، دیر شف وخت ءَ دیتوں کہ مہناز چپڑوی ءَ کڑوبیتو آھستغی ءَ پادگذار پاداں کتورائی بیتہ۔ مں دَڑتی ءَ بیتغاں، جواییں تراھکائے ءَ ژا رند  ’’مہناز ‘‘ اغدے چُپڑوئی ءَ آتکو وتی او چڑاں لوفڑوتو کرشک بیتہ۔ من کہ پگھی ءَ رضاپہ زاھرآنی چوچم گند ءِ وختا کڑوبیتو رندانی حیال کتہ تہ ھارند ژا حویلی ءَ درا درکپتغنت۔ من تہ شاں  ’’عومر ‘‘ ءَ گوئر شتہ اللہ ءَ اے تئی دوست استنے؟ دی گُجہیں حالاں دراسئی انت آں ژا رنداں سہرانن کہ تانگوشتہ۔ چوپونز رتغی ءَ شغان بہیردی کتہ یے کہ مئے چے گاریں، ماتہ لوغ ءَ بھانتی آنی لیکھو ءَ نیائوں۔ مارا تہ شوابینگ ءِ چر ءَ دی نہ لیکھت برووتی گودی کڑداراں دی گندت۔  ’’شاھداد ‘‘ وھاو شتہ حیران بیتہ، کڑو بیتہ۔ رند کہ زڑتہ یے دیتے ھابیلی ءِ رند آتکو  ’’عومر ‘‘ ءِ کٹ ءَ اِں گڑاغدیں پدی پاداں گڑتہ۔ رَند مہناز ءِ پادگذارانی اَنت، دل چونڈتہ یے، نیے کہ  ’’عومر ‘‘ سرا ھمکر بے جہان ءُ بے لجی تکے استت یے کہ  ’’عومر ‘‘ ڈولیں بلوچ ھمکر بے آب ءُ بے شد بیتہ بیت کہ آں ھمودا کہ وارت ھمودا ری ایت، یکوئی بلوچ ءَ ژ ا مڑدم ھمے ھیل ءَ کت نہ خنت۔ گڑا  ’’عومر ‘‘ یک کاھریں جواییں آب ءُ حیاءُ ھیل والی بلوچے۔ نَیے کہ ھمے پکر کتہ یے کہ  ’’مہناز ‘‘ ھمکر مڑداربیتہ بیت کہ آں وتی اَبا، ڈاڈائی ءُ منی برءُ ناموز ءَ وتی کسے اگہ براھنغ کنت؟ پررند دہ است انت ءُ گڈی نیمغا مُرگو ھفوخی کستاں دی ژا جوانی ءَ سئی اَت ۔بلوچی متلے کہ ذال ءِ عقل ماں پاد ءِ پنزاِں کہ بندھ دی چڑو دیغرینے، مڑی مہسک کپتہ۔چو کہ لج ءِ پچار بلوچ مڑدءِ عقل ءَ کورکنت۔  ’’شاھداد ‘‘ دی کاھری ءَ بھڑ تری ءَ کیسی بیتہ۔ دل ءِ گوں بازیں وزتی تک ءُ توراں ھمے گنڑتی کہ نیں شیر گُجھیں جاسوسی ے کنغی ءُ حال پک کنغی اِں۔ بیاکہ  ’’مہناز ‘‘ ءَ گندوں پیکواں دیم دیاں۔ پیکواں شُتغی ءَ اغہ جاہے راست ھمیرنگیں حال حقیقتے است ات  ’’مہناز ‘‘ ءَ دگ بازاِں، عومر دی لاتماہی برءُ آر کنت، پک کہ بیتہ تہ گڑ بلوچی زحم چی لشکراں جتو نہ بُڑتہ۔

’’ماھنوں ‘‘ من دیریں مسافری ے روغاں تہ دی گندوان باڑاتئے تہ نیں من دی مسافری ءَ روغاں ۔تہ دی داں ھمکر ءَ گندواں پیکواں بُرو ۔گڑ چوکہ من گڑتو مسافری ءَ ژا واند بیتغاں تراحال دیم دیاں گڑتہ بیا۔ ہرزائیفغے کہ پیکواں رئوت وتی سوکہہ ءِ ڈسغ ءَ وت ءَ راگوں وتی سہتاں بارکنت جواییں جراں گوئرا کنت رئوت ۔ ’’مہناز ‘‘ دی زائیفغے اَت ۔پیکواں روغات۔ کاہری ءَ وھش بیتہ وت ءَ را سینگہارتہ یے۔ بتر  ’’شاھداد ‘‘ ءِ دل ءَ کڑک کپتہ۔ پربانک گوں سادیں دل ءَ اَت۔ آ قہر ی چہ سئی ات کہ مُرگو ءَ قہر کپتہ ءُ طال جتغی انت آ تہ شُمے طال ءَ نا سئی اَت۔  ’’شاھداد ‘‘ ءَ گجھینی سادویسءِ چار شروع کتہ ۔اِنگو  ’’مُرگو ‘‘ ءَ دیتہ کہ گیغ نہ انت نواں باریں دروغ پدھر بیت گوں وتی سینگھی ءُ ہرغیں رانڈوھاں گوش کُری حال شریخ کنغ شروع کُتہ۔  ’’ادی۔ دیری ییں پوھیناں جائی کہ راست گوئشتہ کہ زال ءُ مادن ہردوییں بے باوریں اولاک انت۔ ادی گندیں شوا من شاں سئی نہ ات کہ  ’’مہناز ‘‘  ’’شاھداد ‘‘ پہ چے ءَ پیکواں پہ گندوانی دیم داتہ۔ ماوتی وس کتہ پہ پُچ ءِ چک ءَ دئیغ ءَ پر  ’’مہناز ‘‘ ءَ سَل بَل ءَ لانچتو پہ پال پندھری بے پڑدائی ءَ بستہ۔ آخر  ’’شاھداد ‘‘ کیسئی کتہ یے۔ گہار گندیں پہ شُکریں مہناز کہ سڑداری حدیثانی دوستہ، سوکہہ چیٹ دور ءُ مُراد کُل بل ءَ کمجرات ءَ چغل داتو گوں عومر ءَ، ھواں لنگیں  ’’عومر ‘‘ نہ انت بھاگیاییں، ھوانہی ءَ گوں یاری کتہ۔ ایشی ءَ من ندرکناں لچھڑوّ ءَ کشات اے ماں تنچکاں ملکمیت ءُ مرضاں نہ دیتہ ۔ایشی ءَ گرّیں مارے ورات کہ مروشی ’’ شاھداد ‘‘ خجل کتہ یے۔ چوکہ ٹوک ماں زال ءُ چُک ءِ دف ءَ کپتہ تہ زاں کہ گیدی ءَ اشکتہ۔ حال کفانا کڑوبیانا داں  ’’ڈھاڈر ‘‘ ءَ شتو مہناز ءَ سربیتہ۔ نیں سماکپتہ یے کہ چے وتی وس کتہ یے آ پیرادی گوں  ’’مہناز ‘‘ ءِ جند ءِ پیراءَ ھوار انت ۔

نیٹ شاھداد ءَ ژا گیدی دف ءَ لاچار بیتوچوکہ ماں بلوچی ءَ شنت کھئور ءُ گیدی دف پہ رَندا کسی مہ وات۔  ’’مہناز ‘‘ ءَ طلاق داتغنت ءُ ھمے پیرا سرا شاھداد ‘‘ ءِ پیغام گوئشتو دیم داتہ کہ جواو ءِ کُلیں پیرادیما ماں  ’’مہناز ءِ سلام ‘‘ ءَ انت وت سہرا انت۔ ایداں یک تی مزاییں چڑوتاریخی نہ بلکہ ادبی دی! مئے بازیں ھمیرنگیں براھندغ یاپہ نا زانتی یاھاسکاری کنغاانتے کہ آ نیے وت بلوچ انت ءُ نئے کہ بلوچی زبان ءِ یک لوزے پوہ بنت پر قلم ءَ کہ زیرنت تہ لتاڑنت بلوچ تاریخ ءَ ءُ گوئٹ انت بلوچی ادب ءَ۔ ماراوتی ھمیرنگیں براھندغانی نے کہ نیت ءَ شک اِں ءُ نے کہ ماھواں مَسکی وتی براھندغانی سرا ہروبرو کیسی اوں کہ آ گُجھیں، غلطیں تاریخ ءُ بلوچی زبان ءِ نہ زانتکاریں ’’اُردو  ‘‘ ادیباں ھمیرنگیں پیرا ءُ بلوچی شیئرانی ترجمہ آں دینت کہ مڑدم ءَ کندئغ کئیت۔ آنہانی تحقیق ءُ بلوچی ادب ءِ سرا تہ ھمے واژہانی  ’’شاھداد ‘‘ ءُ ’’مہناز ‘‘ ءِ ہمے پیرا سرابازیں مضمون ءُ اے ساگی ییں شیئرانی ترجمہ ماں اخبار ءُ رسالہاں چھاپ بیتغنت۔ جاہے ژ ا تاں نام ءَ ءُ جاہے ژا تاں نام ءَ۔ سجلیں روشاں نومبر ءِ  ’’امروز ‘‘ ءَ ماں یک واژہے ءِ مضمون  ’’شاھداد ‘‘ ءُ ’’مہناز ‘‘ ءِ سرا چھاپ جیتہ کہ آنھاں چڑوہمے غلطیں تاریخی حوالہ نہ داتہ کہ اے پیرا ءِ  ’’عومر ‘‘ سڑدار میر عومر نوحانی ات بلکہ  ’’شاھداد ‘‘ ءُ ’’مہناز ‘‘ ءِ شاعری گال وشیئر دی گوں وتی ترجمہ بازیں ناروائی کتغنت یے۔ (۱) چوں کنت بلوچی ءَ نہ زانیت پر بلوچی ادب ءُ شاعری ءَ ترجمہ کنت۔

’’شاھداد ‘‘ ءِ شاعری:شاھداد ءَ ماں بلوچی،فارسی ءُ سنسکرت ہرسئے ییں زباناں شاعری کُت ایدا کہ ما ’’شاھداد ‘‘ ءِ شاعری ءَ گِندوں تہ ماراچڑو آنہی ءِ یک تک نغاہ ءَ کئیت کہ آانت سٹئغی شاعری ۔ماں اے شیئر ءَ  ’’شاھداد ‘‘ ءَ چڑو وتی شاعری سِٹغ ءَ دی سندھو کتہ پرگڑدی سِٹتی ءَ گوں ہمے رنگیں بہیرءُ تشبیہاں کہ آماں شاعری ءُ ادب ءَ وت مزاییں ھندے دارنت۔ گال کمین انتے۔ پراست پہ سٹغی نغرہیں تیرانتے۔ پیرا ژ ارَند  ’’شاھداد ‘‘ ءِ دلءِ آس گوں گالاں  ’’پیغام ‘‘ شوئے دیما اِنت ۔

—————————————————-

۱؎ ۔اے ہمے براھندغ  ’’کامل القادری ءُ سلیم گمی انت۔ باقی پیرا ایداکار نیستت۔ آنہاں وتی سجلیں مضمون ءَ لکھتہ کہ ھمے میر عومر نوحانی سڑدار اَت۔ حقیقت تاریخ ایش اِنت کہ بلوچاں کہ ژا کیچ مکران ءَ پہ نوخیں ڈیہہءُ ملک ءِ گرغا لڈے لڈ کتہ تہ دو ڈک ءَ بیتغنت۔ یکے ھمیش انت کہ قلات ،مستونگ ،نوشکی چاغی شال ءُ داں گرم سیل ءَ ڈیہہ گپتش کہ پدا میرچاکر ءِ سروغانی ءَ آتکو کچھی ءَ ژ ا بڑزی علاقہ ءُ داں سلیمان پواد ءَ بودنی بیتغنت ۔دوھمی ڈک زرءِ کندھی ءُ ’’مولہ ‘‘ چہ درکپتو آتکو گپلے کچھی اوداں سہوان ءِ روش ایرشتی کوہ ءِ دامن ءَ داں ڈیہہ گپتو بودنی بیتغنت ۔گوں ھمے دوہمی ڈک ءَ نوحانی تمن دی گون اَت کہ تمن ءِ سروغاں  ’’سردارعومر نوحانی ‘‘ اَت۔ ماں سی سالی بلوچی باہوٹی جنگ ءَ کرغی ڈک گوں رندءَ ہوار بیتہ ءُ جہلی ڈک گونے لاشار ی ءَ۔ نوحانی تمن سی سالی جنگ ءَ ژ ا لاشار پلو ءَ گون اَت۔ سردار عومر نوخانی ءِ جند ءِ بودن ماں نلی سندءَ اَت چوکہ ماں جاڑو ءِ شیئرءَ ظاہر انت۔ ماگندوں چورِنداں تُرکانی اُڑد کہ آڑتغنت تہ ژا لاشار پلو ا سندھ ءِ سمہ دی گون اتنت ءُ ہمے روشاں سردار عومر نوحانی ءَ پہ تاریخ چُپ اِنت۔ آرنگا دی سردار عومر نوحانی کہ آتکو نلی سندھ ءَ بودنی بیتہ ھواں وختاں وارتہ وھی ییں مرد اَت۔گڑا رند ءُ لاشار ءِ جوریں بدی ات تہ سردار عومر نوحانی، چاکر، نہ بلکہ شاھداد ءِ ڈاڈا ’’میرشیہک ‘‘ ءِ وھی ءِ مردا ت۔  ’’شاھداد ‘‘ ءُ ’’مہناز ‘‘ ءِ پیغام ءُ سلام آنی عومر، بھاگیاییں مالداریں لنگین عومر رند اَت۔ ماکرغی براھندغ ءِ ترجمہ ءِ سرا تنقید ضروری نہ سمجھوں پر ھمکر گوئشوں کہ مہناز ءُ  ’’شاھداد ‘‘ءِ گال ژ ا تاریخ ءَ سواوت تاریخ انت کہ عومر کئے انت۔ کامل القادری، سلیم گمی اغہ بلوچی ءَ اُڑدو ءَ ترجمہ کنت آ چے سئی اِنت کہ بلوچی چے یے؟ آ وت بلوچی زبان ءَ پوہ نہ انت پر ترجمہ بازیناں کننت۔ اے ڈوھ ڈسوخیں بلوچانی اِنت ؟

(۱) ایل ’’ ڈیمز  ‘‘ لکھیت کہ  ’’شاھداد ‘‘ فارسی ءُ سنسکرت ءِ دی مزاییں شاعرے اَت ءُ ڈیمز ءَ را آنہی ءِ قلمی دیوان کتاب البیاض من 1884ءَ ژا جھنگ ءِ سیال بلوچاں دست کپتہ۔ ماباز وس کتہ کہ آکتاب  البیاض ‘‘ ءِ قلمی نسخہ یا آہی کاپی ے مارا کِزان ءُ کِزاں واجے دست کفیت، پردانی جند ءِ سرءُ ولایت ءَ مزاییں دیریں پندھے ماں نیامااِں پروس لائتی او ں۔

(۲) چوکہ ما بُرزا لکھتہ کہ  ’’شاھداد ‘‘ نام ءَ ژا یک مزاییں شیئرے بلوچی دپتر ءِ نام ءَ استنت ما اے دھکہ نہ دئیغ اون یے دانی آں کمیں پٹ وپول دی لوٹیت ۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیغام

ڈونمب! منی رِندی گوشتغیں گالاں

برجہاں گھولیں  ’’ماھنو ‘‘(۱) ءَ سرکن

دَئے اش آ  ’’مھناز ‘‘ ءَ جنانی ءَ

ماھنو!تئی قولی(۲) من چرغا دیتین

یکے من بڑدست(۳) ءَ چغل داتین

کرگز(۴)ءُ ریشواں(۵) جغربواڑتین

تولگ ءُ روفاسکاں(۶) رَخندیتین(۷)

’’عومر ‘‘(۸) چواپتارے(۹) بِشارانی

کہ راھک ءَ (۱۰)ریسین انت کشارانی

دست چو ڈوئی اِنت ڈلئغ آنی(۱۱)

پادچو گِشکورانت جنئکانی(۱۲)

کین ءُ کُڈھی ے شنئکانی(۱۳)

 

————————————————

۱؎ ۔ ماھنو :مہناز ءِ گونڈیں ناپیلویں نام ۲؎ ۔قولی ۔جود ۔مڑد ۔دوست ۳؎ ۔بڑدست ۔دست ءِ پدی بند ہما ھڈ کہ گندنت ءُ پیشگوئیاں کننت ۴؎ ۔ کرگز ۔کرگس ۵؎ ریشو۔کرگز وڑیںمُرگے۶؎۔ روفاسک ۔پل دنب روباہ  ۷؎ ۔رخند ینغ ۔ڈھونڈ ءِ گیہلینغ چنڈینغ ۸؎۔ عومر بلوچی لفظ عومر انت نہ کہ عمر ۹؎ ۔اَپتار ۔رسترے۔ لگڑ بگڑ ۔ ۱۰؎ ۔راھک بزگر دہقان ۱۱؎۔ ڈلغ ۔آڑت ءَ گوں آف ءَ گرائستغیں وردے ءِ نام ۱۲؎ ۔گِشکور نشتیں جنی گرءَ ۔کھردرا ۔ چِتر سینہو ۱۳؎ ۔شِنک۔ بز ءِ کسانیں چُک۔

چمّ چو لوھی (۱۴)اَنت تلانگانی (۱۵)

لاف چوھُڑجین(۱۶) ے نریانانی

سرچوسندھی ءِ وت گھڑیں دیزے(۱۷)

ٹاھتو گون اِنت پہ پسی جوناں

بانگہی رئوت گونیں بُزگلی ٹولے

بیگہاں کیت گوں گندغیں جولے

لوفڑو(۱۸)بیت تئی کُڈل ءَ پیہی

جیگ ءَ گوں گوجی(۱۹)چنگلاں بوژیت

دیر شنکے چوشیں پنگھرے (۲۰)پکیت

دست ءَ ژا لوغاڑیں سرءَ چکیت

سرتئی چوشیں دریپغے کلیت

مان کئیت جاڑیں بانڈو ءِ سنگاں

حون پرے گیوارءَ بہہ انت ذغریں(۱۹)

بہر بُہر ءَ بنت پئے جمویں جیغ ءَ

تہ گراِش گوں پالُش ءِ کناریغ ءَ

————————————————

۱۴؎ ۔لوھی: کوہسرانی تلانگانی گِردیں کھڈ کہ آف دارنت۔ ۱۵؎ تلانگ ۔تلار ۔غربی۔۱۶؎ ۔ھُڑجین۔ خورجین۔توبرہ ۔ ۱۷؎ ۔دیز۔گِل ءِ ٹاہینتگیں دیگڑا۔کُلو۔۱۸؎ ۔لوفڑو۔لوفرغ۔دڑغ۔کُپرغ۔لفرزغ۔ ۱۹؎ ۔ گوج۔شرقی گوہ ۔(غربی)چیارپادیں دراژ دنمبیں دوزوانیں ساھدارے۔ ۲۰؎ ۔واڑ:لوڑھو ۔ پیھر۔جُب۔گٹ۔ ۱۲؎۔ ذغریں نازرکیں ۔سوھریں ۔جھگوییں حون۔

بانک مہناز

پہ دعواے دانی اے گوئشتہ نہ ئیت کہ  ’’بانک مہناز ‘‘ ملخ میران رِند ءِ گُہار یا جنئک اَت ؟ پراستیں ژا ہمے شیئر ءَ۔بانُک ماں وتی شاعری گالاں دی  ’’شاھداد ‘‘ ءَ مڑایانی ناخوزاتک کنت ءُ گوانک جنت چوکہ ماں  ’’شاھداد ‘‘ ءِ پیرا حال لکھتہ کہ  ’’مرگو ‘‘ ءِ چٹغیں طال ءِ حال کہ ماں بے جہانیں ءُ ناپوہیں زال ءُ چُکانی دف ءَ کپتہ تہ کفانا کڑو بیانا شُتو داں  ’’مہناز ‘‘ سربیتہ۔ نیں کہ ماں پیکواں  ’’ڈھاڈر ‘‘ ءَ  ’’مہناز ‘‘ پیرا ہیڑتیا پُجتہ ۔ تہ آں گریو حیران حدائیاں بیتہ۔ زانتہ یے کہ اے پیکوئی گِندوان ے ءُ نیے کہ بھورائی آتکنے۔  ’’مُرگو ‘‘ طالانی گندوان اِنت۔ پروتی سادیں دل ءَ وت قاضی ات کہ جند ءِ گناہ چی نیستن یے۔ پرنیں تہ ورد ءَ مھسک کپتغت۔ کاھریں ولھرے روشی ھیل بیتہ کہ راست ءُ دروغ ءِ سروت سہر ابیت پچیکہ دروغ ءِ منزل گوئنڈ اِنت۔ ھیل ءُ وسواساں تراھکاے گوئستہ پرشانگو ءَ چُپ تل ءَ پیرا رونغیں تہ زانتہ یے کہ نیں ژ ادیم پہ دیمی گیشئغ ءَ سواتی نَیے کہ دگے ءُ نَیے کہ علاجے۔ دل بندہ ءَ مزاییں بڑزغاں کشیت۔  ’’مہناز ‘‘ءِ دل ءَ دی ھمیرنگیں بڑزغی صلاحے داتہ کہ گناہ من ءَ چی نے چوکہ من  ’’شاھداد ‘‘ ءَ دیم پہ دیم بیتغاں تہ آ وت نیمغی ھل ءَ بیت۔ چونہ زانتے کہ دل بڑزغاں کہ کشیت تہ ھورانی دی چاری اِنت۔آخرروشے بانک وتی سئے ءُ چیار دست گہار جیڈی گوں گیژ تو،  ’’شاھداد ‘‘ ءِ شکارانی راہ بستو نشتہ۔  ’’شاھداد ‘‘ دی گوں سئے ءُ چیار کُنگریں زواراں ژا شکارانی پَلو ءَ گڑتغیا آتکہ۔ بانک ءَ گوں دست ءَ سیاہ ءِ سیمریں واغ گپتو یکے ماں میر ءِ موژغی پینزاں ایرکتو بلوچی زائیفغیءُ جودی حدائی نامءُ لیلڑائی کتہ ۔زہرواڑتو گڑدی ھیل ءِ پلوا گوں لیہہ بستو گال آتکہ کہ سڑدار! پہ دروغیں تہمتاں ءُ ہفوخی کستانی طال ءَ اے رنگیں قہراں مہ خن۔مئے سڑدار زورنہ اِنت زارہ اِنت۔ پَلو نہ شاھیں قادرءِ نام اِنت۔ بانک ءَ چونہ زانتہ کہ (لییہ مڑد ھکو کشتغی اِں) پرنیں اے حال ءُ پیرا بانک  ’’مُرگو ‘‘ ءَ ھمیرنگ ءَ ڈھونڈی گوات داتغت کہ چیاریں چودھاراں پچارہمے یک اَت کہ ہمے گیدی ٹوک ءُ پچاراں  ’’شاھداد ‘‘ ءِ گوش چوموھلی پاشینتغ انت۔  ’’شاھداد ‘‘ ءَ کافری تیلانک داتہ ءُ ماھنو پداشُتو جنی نشتنگاں کپتہ۔  ’’شاھداد ‘‘ ءَ سئے ایں لیکھتو چغل داتغنت ءُ بانک ءَ دی ناکامیں دِلے زڑتو من وتی شارءِ پلوا بستغنت۔ بانک ژا ھواں زائیفغاں نہ اَت کہ ماں وتی لوغ ءَ نندنت ءُ بوائی ۱؎ تقدیر ءُ قسمتاں پہ انڑس ریچگ گوازیننت۔ زائیفغ تی ہرڈکھ سُکھ بھوگیت پرسیاہیں سروتی سرا ناحقیں تہمت ءَ تاں وس ءَ داشت کُت نہ خنت ) آرنگا دی ماں بلوچی ءَ شنت سیاہیں سغرانی نام ءِ گرغ مڑدماں ژ ا ھڈاں ھوشینی جڈوکنت  ‘‘

ہمے ناحقیں ہفوخی کستانی طالانی سیاھغ ءَ ژ ا بانک چو زہرواڑتگیں ماری ریس گپتہ کست ءِ کست، بانک ءَ گوں لنگیں  ’’عومر ‘‘ ءَ سیر کُتہ۔

مزاییں وھد کہ گوئستہ نیٹ  ’’شاھداد ‘‘ ءَ نہ سہیتو۔ وتی شاعری گالاں گوں بانک ءِ جود عومر سٹتہ۔  ’’شاھداد ‘‘ ءِ شیئر  ’’پیغام، ‘‘ ’’ روشے،  ’’مہناز ‘‘ ءَ دی سربیتہ۔ چوکہ ما اولا لکھتہ کہ ندری ءُ بوآئی بانکے  ’’مہناز ‘‘ نہ اَت ۔آنہی ءَ دی ماں گالاں بستو کلیں پیراوتی شیئر  ’’سلام ‘‘ ءَ جواو ندات بلکہ آ  ’’شاھداد ‘‘ ءَ چوپنت ءِ گالاں دات۔  ’’شاھداد ‘‘ مڑدے اَت آنہی گال دروکا زورانت پربانک بلوچیں زائیفغے اَت گال زورنہ انتے پرسٹغ ءِ جواو ھمیرنگ ءَ ماں سٹتغیں گالاں ٹاھینتو دیم داتہ یے کہ دوبر ’’شاھداد ‘‘ ءَ جواو ءِ توفیق نہ ویتہ۔ ایشی ءَ شک نہ اِں کہ بانک ءِ گالاں ماںدی ھمیرنگیں زوریں گال استنت کہ آ پہ بلوچ مڑد ءَ مزاییں شغان اَنت پربانک ءِ سرا دی کساییں بارے  ’’شاھداد ‘‘ ءَ اول نہ تپتغت کہ سل ءُ نحقیں سیاہ سرا بیگناہی ،دست سئی نیے

———————————————-

۱؎ ۔بوائی :زالبولی پریات۔ابو آئی

دستءِ گناہ، نہ پاد ءِ گناہ۔ اکریںبدناموزی ے داتہ یے گڑ دی دامیارءِ ھٹک نہ واڑتے۔ اغدے دل ءَ ماں بڑزغا کشتہ آڑتو گوں شاعری گالاں، دوھمی ڈھینڈ پہ دُمبایے بستے۔ نیں اغہ  بلوچ زائیفغے نرینے ءَ شغاں بہیر کنت ایشی ءَ شک نہ اِنت کہ برانت پہ بازیں وختاں بروت حقیقت اِنت ۔

مئے نغاہ ءَ ماں بلوچی ادب ءِ تاریخ ءَ بانک مہناز سرسری ییں بلوچ زائیفغیں شاعرانت کہ آنہی ءَ پہ واھوی شاعری کتہ۔ چوماں ڈیہی لیکو، زہیروک ءُ دستانغاں (خصوصاً گیدی شیئراں۔لوک گیت) بانکانی گال ہوار اَنت۔ آنہانی نام ءَ نہ انت نے کہ آنہاں وت ءَ راظاہر کتہ۔ ماہناز بلوچ زائیفغیںسری شاعرنہ اِنت بلکہ ماں شاعراں آ ھمیرنگیں شاعرے ماں بلوچی ادب ءَ کہ سٹغی گالاں پیغام آنی جواوّ ءَ گوں وتی گالاں  ’’سلام ‘‘ کنت دیم دات۔ ژا شیشی ودھ یک زائیفغیءِ کڑدار ءِ تی ثبوت چے بیتہ بیت کہ آ وتی جود ءِ جھکائی دی داشت نہ خنت ءُ وتی جند ءِ ناخوزاتک ءَ چُشیں جوریں جواوّ ءَ دات۔ اے کلیں حال ماں بانک ءِ شیئر  ’’سلام ‘‘ ءِ گالاں وت سہرا انت کہ بانک ءَ پہ  ’’شاھداد ‘‘ ءِ پیغام ءِ جواوّ ءَ گوئشتہ۔

 

 

سلام

راہ گِداریاں رئو اِت ھواں لوغ ءَ

مئے سلاماں دے اِت میڑ ءِ ورناہاں

دئے اِت اِش شوا ’’شاھداد ‘‘ ءَ ملوکینا

ناخوزاتک۱؎ شہداد حان مڑاہانی

تو شہ تی کار ءُ پیشغاں کپت ئے

نیں عیوکن ئے نندئے تو جن ءِ جود ءَ

من تئی لوغ ءَ چتر گوئپت انت

نیں منی کُل ءِ آسنیں میح اَنت

ھپتغ ءَ ہرذاتیں گُداں دوشاں

کُل منی ژا بچی گوانزغاں پُراِں !!

یاجنئکانی بمبویں جاداں

اغ ترامال ءِ نیستہ ءَ گپتہ

تہ رِند ترامال لوٹی دے انت مالاں

من تراہیٹرتیں  ’’نوتک  ‘‘ ءَ بشکاں

یا ’’بانڑی ‘‘ ءَ گوں بمبویں جاداں

من دیانش اغہ  ’’عومر ‘‘ اِش داتن

———————————————–

۱؎ ۔ ناخوزاتک ۔ناکو ءِ زاہگ (غربی)   ۲؎ ۔ آسن :آہن۔ (غربی)۔

عقل اِت چو کلی یے چَلکو خیں !!

ماں شفانکانی کوفغ ءَ دول اِں !!

ہرماں وخت ءَ پادغ اِت چُشک اِں

عقل اِت ژا مُرگو ‘‘ ءَ گوئرینتہ ؟

تہ گوں سئے ءُ چیار کُنگریں زواراں

ژاشکارانی پَلوّ ءَ کاتک ئے !!

من دی گوں سئے ءُ چیار دست گہار جیڈی

کاتک ءُ تئی چیارراہ ءِ سرا نشتاں

دست ماں ملّھ ءِ سیمری واغاں!

یکے ماں میری موژغی پاداں!

ہرگناہے کہ ژا دست مئے بیتہ

بشک یے۱؎ پہ شاہیں قادر ءِ نام ءَ

بشک اژ آ جواییں مڑدماں رُستہ

گیشترا  بوربشکیں  ’’کہیری ‘‘ آں

تہ من ءَ تیلانک۲؎ کافری داتہ

کپتگاں پدنشت۳؎ ءَ پیاپینا

مھپراوں دنز گپت انت زوادانی

تہ دی مارا سئے لیکھتو دات اَں

———————————————-

۱؎  ۔بشک :بلوچی لئوز بشک اِنت، بخش نہ اِنت ۲؎ ۔تیلانک :دھکہ ۔تُھڈا  ۳؎ ۔پدنشت۔بزران۔

تو پہ تی خوشحالیں دِلے دات اَں

مادی پہ ناکامیں ضرور زُڑت اَں

زڑت ءُ ماں شار ءِ پَلوّ ءَ بست اَں

نواں پہ کہیب ءُ لڈغاں گاربَں

داں منی آریفیں پت ءِ شہر ءَ

’’عومر ‘‘ تہ شہ سانڈھی لیڑواں یک یے

آتکو کپتہ مادغی جھوکے !!

ژا چھفکاں گارکتہ یے مھنو

کُل نہ چنڈیت کہ سکّن ے پیژدار

دف مہ کندیت در نہ ونت دنتاں

من  ھواں ھنجیراں پتن تاخیں

کہ تنک تڑیں کُمبانی سرارُستہ

من ہواں جیہینیں گر ءُ گٹاں

ڈکھنیں گوات کہ ہرگوئرے کشیت

اکثر ءَ درچکانی سرا چنڈیت

سرمنی ہچ گوات ءَ نہ لوڑینتہ

جیغ اوں پہ جامیں عومر ءَ بستہ

گورے گندیت یا  ’’عومر ‘‘ ے بوژیت ۱؎

——————————————–

۱؎  ۔ اے مصرعہ نتھا وسیمک ءِ داستان ئیگ اِنت ۔ ’’ماوتی جیگ پہ نہمتے بستہ۔ موت یے گیشیت یا سورہیں نتھا ‘‘

بَکر

بَکر  ’’لاشار ءِ قومی ییں سڑدار  ’’میرگوہرام  ‘‘ ءِ بچ ات چوکہ براتی سی سالی جنگ ءَ مُلک سیوی ءُ کچھی ژا بلوچاں پُھلاینیتہ ءُ تُرکاں گپتہ ۔تہ بلوچ گوئریں رنداں زور ءَ گوں دیم روش آسان ءَ  ’’ہمایون  ‘‘ ءِ داتغیں زحم ءِ تور و بورانی تیرغانی ڈیہہ  ’’میرشاھداد ‘‘ ءِ ریاست منئگمری (ساھیوال) نیمغا داتہءُ لاشار پوترواں گھسگتو دیم سندھ ءَ داشتہ۔ چوکہ ما اولا ما  ’’شاھداد ‘‘ ءِ پیراءَ ھندے ءَ لکھتہ کہ چونا رِندءَ تُرکیں اڑد کہ ژاقندہار ءَ آڑتغنت تہ ماں  ’’گاجان ‘‘ ءِ جنگ ءَ سندھ ءِ حاکم سمہ گوں لاشار پلوا زحم ءَ ہوار اَت۔ چڑولاشارنہ بلکہ گپل گپل ءَ کلیں بلوچ آں دیم پہ سندھ ءُ پنجاب ءَ داتہ۔

اے روشاں کہ بَکر پہ چرءُ گڑدی کچھی ءَ آتکہ تہ ہمے وختاں ماںھمے بلوچی علاقہ بودنی اَت کہ ما اول ڈسّ اِتہ(۱) ھمے وختاں گوئشے کہ دُرہاییں  ’’کچھی  ‘‘ مگسی بلوچ تمن ئیغ ات(۲)

آکہ وتی پت ءُ پیرکی ڈیہہ  ’’کچھی  ‘‘ءَ  چرءُ گھولے آتکہ تہ  ’’کچھی ‘‘ ءِ دراژیں سوھریں ھوشغ آں گوں سَر گواتی لڈغاں براھندغ ءِ دل چکتہ ءُ ’’بکر ‘‘ ءَ کچھی پیراداتہ کہ تو نیں من ءَ اولی ڈولا پرام اِت نہ خن ئے چوکہ ما بلوچاں لاف ءِ سیر ءَ گوں ھروناں تاتکغنت کہ آخر دوراں بڑتو  ’’چاکر ‘‘ ءُ  ’’گوہرام ‘‘ پہ وت ءَ داھلینتغ اَنت ۔گڑ تُرکاں منی بنگویں برات ژا بامی سراں ایر گیژ تو لحمیں دریایے درکینتغ انت ۔نیں دوبر پرآم ءَ گوں وتی براتاں نہ مڑایین ئے۔

———————————————

  1. HAAGCKHAN: THE KINGDOM OF BALOCHIES WEST OF THATTA ANDBAKHAR

۲۔ مگسی ریاست: کچھی گِندت ۔

J.SARKAR: HISTORY OF AURANGZEB VOL I P236

E.BURNIER TRHAUCH IN THE MOGHULEMPLIRE VOL. P204. 203. 1890

(C)R.HUGHES.BULLAR IMP GAZT OF INDIA VOL BALOCHISTAN P.14

ھمے حال پیرا سرا  ’’بَکر ‘‘ ءِ شئیر انت۔ نہ  ’’پرآم ئے ‘‘۔ آماں وتی شاعری گالاں گوں چِکر ایر مان اِں۔ دل ءِ گوںتسفیں بلوچی براتی جھیڑواں پہ ارمانی اِنت کہ براتی جھیڑوءُ سَل ءُ نحقیں دئوراں پہ سیمی دِنگاں ملک بُڑتہ۔  ’’بَکر ‘‘ چڑو ماں وتی گالاں تمنی ملامیں جھیڑواں ملامت نہ خنت بلکہ آ مارا بلوچ باریانی لاشار ڈیہہ ءِ سیم سندھواں دی ڈسیت کہ  ’’لاشار ‘‘ ءِ ڈیہہ روش آسان ءَ داں ’’سوری ‘‘(۱) ءُ روش ایرشتغ ءَ داں  ’’کچھی ‘‘ ءُ قطوءَ  ’’مٹھڑی  ‘‘ ءَ اَت ۔آ وت تمنی ملامیں سی سالی جھیڑو ءِ تاریخ ءَ ژ ا سبق زیریت ءُ گوں وتی گالاں پڑھوخ ءُ اشکنوخاں سبق دات ۔ہمے پیرا سرابراھندغ ءِ شیئر انت  ’’نہ پرآم ئے  ‘‘

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

———————————————–

۱؎  ۔ سوری ڈیہہ ءِ نام انت ماں ڈیرہ غازیخان ءَ مزاری ءُ ’’گورشانی ‘‘ بلوچ تمن ءِ ڈیہہ

نہ پرّآم ئے

کچھی ۱؎ نہ پرآم۲؎ ئے من ءَ

سوھر کن ئے توحوشغاں

سوری۳؎ داں گنجیں  ’’مٹھڑی ‘‘ ءَ۴؎

دُرست منی سئوز ءِ جَوّ ات

راجے مگسو۵؎ ءَ کننت !!

موڑدانغش مُنڈبیتغ انت

پہ مئے کاسغانی چٹغ ءَ

توڑا۱؎ سِلاح زیر ات منی!!

ملکاں ھواں مڑد وَراَنت

کہ دئوراں بلوچ دھلینتغ ۷؎ انت

پیل گوں ھَرون آں تاتکغ اَں

ترکاں منی برات بنگویں

’’چاکر ‘‘ ءُ  ’’گوہرام ‘‘ پہ وت ءَ

ھوتاں۸؎ پہ لاف ءِ سیرہ ءَ

———————————————-

۱؎  ۔ کچھی ۔علاقہ ءِ نام انت ماں سندھ ءُ بولان ءِ نیام ءَ۔ ۲؎ ۔پرامغ ۔ریفینگ۔  ۳؎  ۔ سوری ۔من ڈیرہ غازی خان، مزاری ءُ گورشانی بلوچانی ڈیہہءَ کئورے ءِ نام انت۔  ۴؎ ۔مٹھڑی ۔میٹھڑی ءِ نام انت۔  ۵؎۔مگسو۔مگسی تمن۔۶؎ ۔توڑ۔ جائیداد۔ ازل ۔شروع ۔۷؎ دھلینغ ۔مانینغ ۔دھسغ ۔۸؎ ۔ھوت: بلوچی تمن۔سکیں مڑد۔ بہادر ۔

ژا بامی سراں ایرگیژتغ اَں

چولحمیں دریایے درکینتغ اَں

نَز۹؎ آتکغ اَنت قوم و قہار

چندی صد ءُ چندھی ہزار

صحوی۱۰؎ بلوچ ڈاھور تغ اَں

صحوی داں دنزیں دیغر ءَ

بُھوت ءُ مزن گواتیں سَغر

تیغاں چوکڑ بی رُنتغ اَں

 

 

 

 

 

 

 

 

———————————————-

۹؎  ۔ نزآیغ ۔مچ بیئغ یک ہند بیئغ۔

۱۰؎  ۔ صحوی ۔صبح۔

۱۱؎  ۔ ڈاھورغ ۔سنمبرغ ۔اڑغ۔ضد کنغ ۔

لانگو

ماں بلوچی زُوّانی دپترانی پیرایاں ھنچش گُشنت کہ  ’’لانگو ‘‘ رِندے ات۔ پریک دعوائی گُشغ دوانکو دی گُشئے کہ گراں تراِنت کہ تاریخ ہمیرنگیں شاھدی ے مہ ویت کہ آں وت تاریخے بیت چوکہ ماپیش ءَ دی ھندے ءَ ایشی سرا باز کمیں پٹ ءُ پولی پیراے داتہ کہ ھواں وختاں جھیڑو سَرسَری بلوچ تمن رِند ءُ لاشار ءِ نیام ءَ بیتہ پرپدا دُرہاییں گُشئے کہ ھشت بلوچ قوم ماں دوڈک ءَ زحم ءِ رِند ءُ لاشار پَلوّ ءَ ژا ھواربیتہ تہ ہمیرنگا گڑ کہ شاعری ،ادب،ہرچیزے کہ سَرگپتہ تہ نام ھمے دوییں تُمنانی بیتہ ۔ایشی ءَ شک نہ اِں کہ  ’’لانگو ‘‘ ءِ گالاں ژا ہمے پال پدھری سہرا اِنت کہ آنہی بُودن ماں ھواں ڈیہہ ءَ ات کہ آ وختاں لاشار ءِ نہ اَت ۔پررند ءَ گوں دی بلوچ قوم ءِ تمنانی مچی یے ءِ سنگت اَت۔ گوئشتہ نہ ایت کہ  ’’لانگو ‘‘ رِند ات یا کہ ژا رِند ءِ سنگتیں تی بلوچ تُمنے ءَ اَت

لانگو ماں وتی شیئر ءَ وت ڈسئغ اِں کہ آ روشاں دانی بلوچ ڈیہہ ءِ سندھو دی  ’’کوژک ‘‘ مروشی ییں  ’’شالا باغ  ‘‘ ءَ اَت۔ آنہی ءَ رائی مڑدماں آڑتو حال داتہ کہ مہلنج ءِ سانگ بیتہ۔ چہاڑدہ سالی مہلنج، وارثاں گوں بے واکیں لغورے ءَ بستہ۔ ھمے ارمان ءِ سرا کہ گوں من ہمیرنگ ءَ پچے بیتہ ۔آ وتی شیئر ءَ رائی کنت۔

پرآ ماں وتی شاعری ءَ ڈسیت کہ آ کوھی بُودنی مڑدے اَت کہ گھوڑو زُڑتو بنانی بُن ءَ پہ شکارءُ سیلہاں درکپتہ ءُ موسم سہیل ئیغ ات کہ بنانی سوھریں کُنر پکغا اتنت۔ آماں وتی شاعری ءِ گالاں چُشین تشبیہاں دات۔ زڑدیں کُنرءُ کرائی سوھریں کُنر ءُ دوست ءِ کدھیں چم، زڑدیں پُل ءُ بمبویں جاد، اے ھمیرنگیں تشبیہہ اَنت کہ ایشاں ھواںشاعر دات کنت کہ آ قدرتی دید ءُ قزرتی (نیچرل) شاعرے بیت ۔آ کوہ سَری بلوچے ات تہ گوں کُنر ءِ ہمراہ تشبیہہ داتہ یے، نہ کہ مئے مروشی ییں شاعر، کنت شاعری ءَ ءُ تشبیہ دینت ہمیرنگیں کہ نَیے مہلنج ءُ جَر، چیٹ ماں بلوچاں استنت ءُ نہ کہ آ گالانی لئوزوت بلوچی زوان ئیغ انت تہ اے کلیں پیرا ماں  ’’لانگو ‘‘ ءِ شیئر  ’’سانگ ‘‘ ءَ گوں آنہی جند ءِ گالاں اَنت ۔

سانگ

’’لانگو ‘‘ ءَ پھیری۱؎ گھوڑوے زُڑتہ

دیمش اے، بَنانی بُن ءَ بیتہ

پکغ انت بنانی کُنر۲؎ سوھریں

زَڑد انت چو مہلینج ءِ کرائیاں۳؎

سھرانت چو دوست ءِ کدھیں چماں

پُل انت چولعل ءِ بمبوییں جاداں

چیاڑدہ سال مہلینج ماں کوژک۴؎ ءَ نشتہ

کوژک ءَ گوں مکہیں مات ءَ

پانزدھمی سال ءَ بُتکغ انت جانی

بُتکغ انت ربالو مغیمانی !!

لالنٹر ءِ سانگ۵؎ ءِ حال من ءَ بیتہ

حال من ءَ رائی مڑدماں داتہ

ائو نخیفوآں شواکہ واک مخن اتیں

مہلنج گوں حنی رتکغیں دستاں

داتہ شوابے واکیں لغورے ءَ

———————————————-

۱؎ ۔ پھیری ۔پروشی غربی ۲؎ ۔کُنر: کوہ ءِ نیوگے کسانیں بیر۔ ۳؎ ۔کرائی ۔سروش، دست ءِ نلی ۔کلائی ۴؎ ۔کُوژک ۔شالا باغ، کوئٹہ چمن ءِ نیام ءَ جاگہے ۔۵؎ ۔سانگ :وشتارگ غربی ۔

لنگھواں کانڈوہی من ءَ بیاڑتین

بندنی بارے ماں سرا بستیں

بندغیں کاردارے سرا نیاستیں

ملّھ ماں وتی دوست ءِ شادہ ءَ تاتکیں

گوں سَری زواراں ملّھ منی بیاتکیں

نیں جنے صابین۶؎ شود مخنت پاغ ءَ

منی دوست شودیتے گوں لیلویں دستاں

ھَردہیں گل بوغ۷؎ آں چراغیناں

یاھیس من اے برانی۸؎ سرا ریزاں

 

 

 

 

 

 

 

———————————————–

۶؎  ۔صابین ۔صابون ۔

۷؎  ۔گل بوغ ۔بند جوڑ موردانغ ۔

۸؎ ۔بِر۔پاغ ۔جذبات

بِنگو

’’بنگو ‘‘ نامانی  ’’شاھداد ‘‘ ءِ بچ ءُ  ’’میرچاکر ‘‘ رند ءِ نواسغ اَت۔ بِنگو وت دی دانی نوخی انوشیں ورنائی ءَ پجتغت کہ آنہی سومری نشتغیں کُنجیں کُنشکے اَت۔ نوخ ریش ءُ ھنبو چوٹویں گیہلیں ورنا درائی ءَ سواشف روّی مہلنجءِ لوغ ءَ آتکہ۔ گوں آئیغا مہلنج ءِ پاد ءَ ڈیب گپتو پہ ھاغہ کنغ ءَ لوڈینتے۔دانی بانک ژا گراں وھاویں وھاو ءِ شادہاں پیلوی ءَ سُجاگ نہ ویتغ ات کہ  ’’بنگو ‘‘ ءَ چورو مڑدائی ورنائی ناصئوری کُتو پہ سوھریں کِٹک۱؎  ءِ بوژغ ءَ چومزاری بیڑ بڑتہ۔ نے پیغام ءُ نیے سلام ءُ نَیے کہ دُرائی یے استت۔ بانک ءَ نہ زانتہ کہ اے کئے اِں کہ ماں زاھری وھاوانی زرنمب ءَ پہ شف روی آتکہ۔ دل ءَ تک کُتہ یے کہ بیت مال ءِ گُشنغیں دھنڑارے کہ نغن ءُ آف یاھیرانے پولغن یاگریشہ ءِ نہ انت گُڑ ضرور روھیلوے ۔

بانک ءَ دست درنزتہ۔ درنزتغیں دست  ’’بنگو‘ ءِ پّاغ ءَ مان آتکہءُ ’’بنگو ‘‘ ءِ پاغ کپتہ۔ آ وختا پاغ بلوچ ءِ عزت ات کہ مں لٹھائی ائوگاراں مڑداں چڑو مڑ د ءِ پاغ ایر گیژات تہ مڑداں ،مڑد ءِ عزت ایر کُتہ۔  ’’بنگو ‘‘ ءِ پاغ کہ کپتہ تہ آں ژ ازہر ءَ کڑو بیتو رائی بیتہ۔ گوں زائیفغ ءَ بلوچ مڑد ءَ بکے دات ءُ باھیندوے جت پروت ناموزے تہ نہ خُت۔ پر  ’’بنگو ‘‘ ءَ ماں دل ءَ ہمے رنگ ءَ بہامتہ کہ سومری ءَ پجّہ آر توھا سیکاری ھمیرنگ کتہ۔ پاغ پہ قضاے نہ بانک ءَ رضائی پرینتہ۔

’’بنگو ‘‘ ءِ سرگرغ ءُ لُڑغ ءَ بانک دی ماں دل ءَ کیسئی بیتہ ءُ زانتہ یے کہ است نوخ ریش ءُ ھمنبوییں چوٹو  ’’بنگو ‘‘ات۔ بُتکہ وت ءَ راوتی موڑدانغاں دُعایاں دیانا کہ موڑدانغ ءَ مارے وَرات کہ  ’’شاہ بِنگو ‘‘ اوںزہرارتہ۔ پرنیں دُشتغیں دُوبرا گوداناں نہ رئوانت ہرچیزے ءَ بیغی ات بیتہ۔

———————————————

۱؎  ۔سوھریں کٹک ءَ ژا کنج ءُ کنشک دانی دی ماں بلوچاں رواج اِنت۔

بانک ءَ کہ دیتہ تی ڈول نے، نیں بیاگوں گیہانچ ءُ  ’’آسگی ‘‘ سئوناں چپی کنے۔ پر  ’’بنگو ‘‘ نیں ہمیرنگا زہر گپتغ ات کہ سئون ءُ سئونی چپی ءُ راستی آنی دنگ ءَ گوستغت۔ ایدا ڈول نہ دیتو بانک ءَ  ’’شاھداد ‘‘ ءَ دروھی داتغنت کہ من نہ زہرتاں پَرترا شاہ ءِ سراِں کہ  ’’شاہ بنگو ‘‘ ءَ رنجہ مہ خن۔ ھمے پیرا سرا سوھریں کِٹک ءِ شیئر اِنت۔ پراے گُشغ ڈینگا بازگران اِنت کہ اے شیئر  ’’بنگو ‘‘ ئیغ انت یاکہ بے نامیں سومری ءِ   ۱؎  ۔

 

 

 

 

 

 

 

 

 

————————————————-

۱؎ ۔اے شیئر کئی اِنت پہ دعوائی گوشتہ نہ ئیت۔ بلوچی حدیث ءُ دپتراں داں اے وخت ءَ اے شیئر  ’’بنگو ‘‘ ءِ گشئغ بیث پرماگوں ہمے خیال ءُ صلاح ءَ گون اوں پچیکہ اے شیئر ءِ مطلو، گال، گزر ءُ لئوز کل مڑد نہ انت زائیفغیں شاعرئیغ انت۔ تہ ھمے بِرژا شیئر ءِ اے پہناداں آ پہناد ءَ ادبی، ادبی زوان ہرچیزے گوں کہ پرکھتہ اے شیئر  ’’بنگو ‘‘ ءِ مہلنج ئیغ انت۔ آ کئے ات ،نام کئے ات ے، البت پٹ پول لوٹیت۔

سوھریں کِٹک۱؎

دوشی کہ برھم۲؎ ییں  ’’بنگو ‘‘ ءَ

بھیڑ۳؎ چو مزاری آڑتغ ات

پہ سوھری کِٹک بوژغ ءَ

چو من نہ زانت ءَ کہ  ’’بنگواِں ‘‘

نوخ ریش ءُ ھنبوچوٹویں!!

من گوئشتہ گریشہی۴؎ روھیلوے

یامال دھنڑارے گُشنغیں۵؎

من دستے نہ زانتی درنز اِتہ

ءُ  ’’شاہ بنگو ‘‘ ءِ پاغ ءَ جتہ

موڑدانغ ءَ ماروں ورات

گوں  ’’شاہ بنگو ءِ زاھر آہغا

بَرّی تروھوخیں آسکلو۶؎

 

 

———————————————–

۱؎  ۔اے شیئر کئی اِنت پہ دعوای گوئشتہ نئیت بلوچی حدیث ءُ دپتراں دی دَنے وخت ءَ اے شیئر بنگو ءِ کتغی اِنت پرما گوں ھمے خیال ءُ صلاح ءَ گون نہ اوں پچیکہ دمود کہ اے شیئر ءِ مطلو اِنت گال، گزرءُ لئوز یک وڑانت۔  ۲؎ ۔ برہم: رعب۔ ۳؎۔ بیٹر: جھٹ حملہ: جلو،کٹک ۔ ۴؎ ۔ گریشہ: خضدار ءُ مشکے ءِ نیام ءَ ڈیہے ءِ نام انت ۔ ۵؎ ۔ گشنغ ۔گژنغ ۔لنگھڑ۔شُدی ۔ ۶؎ ۔آسکلو: آسک نیم نام ۔

تئی گُٹ ءَ گوں زِرنائوں منڑاں۷؎

پاداں را بنداں ژنگلاں۸؎

مروشی  ’’شاہ بنگو ‘‘ ءَ چپی کن ئے

پرچون کہ گل ءَ زَہر آرتغ ات

کہ سَون آن ءَ نہ پرکیت ماں دل ءَ

نیں گڑدغ ءِ گیغ ءَ نہ اَت

اللہ تو بیار بوریں جڑاں

کہ شاہ بنگو ءَ سرسا کن اَں

شہداد ترا شاہ ءِ سراِں

شاہ بنگو ءَ رنجہ مہ خن

شہ آنگو کئیت سوداغرے

’’بنگو ‘‘ شوئشکیت لیڑوے

پرماخ ءَ گیڑت پٹیں گُداں

پَر وت حریوی نرمغاں

 

 

———————————————–

۷؎  ۔ منٹر:  لعل موتی بازبہاییں ۔منگ ۔

۸؎  ۔ ژ نگلو: گھنگرو ۔

دوستیں

’’دوستین ‘‘ ژاھڈ ءَ رِند۱؎ بلوچیں تُمن ءَ اَت ۔چوکہ تاریخ ماراڈسیت کہ آ روشانی بلوچی اُلکہہ ءَ بازین قومانی اُڑدوءُ لشکرءُ گھوڑوانی دنز دیتغنت۔ جاہے تُرک،جاہے مغل،  ’’ارغون ‘‘ ءُ  ’’ترخان ‘‘ 1003ھ ءَ  ’’اُچ ‘‘ ءِ صوبیدار سید بہائو الدین بُخاری،  ’’سہوان ‘‘ ءِ نایب بختیار بیگ ءُ  ’’بکرکوٹ ‘‘ ءِ جاگیردار ءُ نایب  ’’میرمعصوم ‘‘ بکری ءَ کہ ہواریں لشکر زُڑتو بلوچی اُلکہہ ءَ گران ، سیوی دی فتح کتہ تہ  ’’دوستیں ‘‘ رِنددی تی بلوچانی ڈولا گوں زحم جناں گون اَت ءُ گِرے جیتہ۲؎۔ فاتحان  ’’دوستین ‘‘ ماں  ’’ھڑند ‘‘ ءِ شہرءَ آڑ تو بندی کتو وتی گلغ ءِ گلپاں کُتہ۔ پیراچوش اِنت چوکہ ما اولا لکھتہ  ’’دوستین ‘‘ رِندے اَت ۔آ روشاں کہ  ’’دوستین ‘‘ جنگ ءِ پڑ ءَ گِر ے جیتہ تہ دانی گوئشئے کہ آنہی ریش ءُ بروتاں جوانیا سئوزغ نہ ختغت۔ دوستین ءِ رِندیں سانگیں نام کُتغیں بانہے دی استت کہ آنہی ءِ نام بانک شیرین اَت۔  ’’شیرین ‘‘ کئی جنئک ات ؟

اے دانی تاریخی مُژاں اندیم انت۔ ھمکر سہرا انت کہ آ است ات میژداریں  ’’سحاق ‘‘ ءِ ٹکر ءَ ژا(سحاق ءِ پیرا ءُ شیئر پشت ءِ تاکدیماں آتکغی اِنت۔ چوکہ ہرمالداریں

————————————————

۱؎  ۔ میر گل خان نصیر ءَ ماں وتی کتاب  ’’دوستین وشیرین ‘‘ ءَ نوشتہ کتہ کہ  ’’دوستین ‘‘اسحاق لاشاری ءِ بچ ات آہی سانگ گوں لال خان رند ءِ جنئک  ’’شیرین ‘‘ بوتگ ات ۔

۲؎۔ گیدی ہمیرنگیں پیراے دی کاریت کہ  ’’دوستین جنگی قیدی نہ بلکہ  ’’گنجابہ ‘‘ (گنداوہ) ءِ بلوچ سڑدارانی نیمغا امانتی ضمانت( یرغمال) اَت۔ تاریخ ماراڈسیت چوکہ بُڑزی سئے ییں براھندغانی ھواریں اڑداں گوں بلوچی عقل ءَ دی نیٹ  ’’سیوی دی فتح کتہ تہ لاچار بیتو  ’’گنجابہ ‘‘ (گنداوہ) ءِ سڑدار میردادوخان ءُ ’’میردریاخان ‘‘ ءَ اکبر اعظمءِ بادشاہی منتہ پر تاریخ مارا یرغمالی بدھی چوڑی حال نہ ڈسیت ۔

کاشری ءِ جائیدی بودن نیستت پچیکہ آ وتی نیمغا کم ءُ موڑی مال ءِ دف ءِ نیمغا گندنت تہ بانک ءِ ترنڈھ دی بوریں جُڑانی چیلکیں گروخ،نپت ءُ گرئند ءُ نمبی ءِ وھشیں زوروخیں بوآنی رَنداماں چیاریں چودھاراں باراَت ۔پر است بانک ءِ موسمانی جیدءُ بودن نیسائو ءَ ژا گرداں منگوچر۱؎ ءَ ات۔ چوکہ بانک ءِ براھندغ گِرے جیتہ تہ دانی ماں ھمے وختاں بانک دہ روپئی دیمیں مات پت ءِ ٹابہیں مال ٹھلغی چُکے اَت ۔

داں ولرے وختے! عالم ھیل بیتہ پول ءُ گول، پرنَیے ڈس ءُ نَیے پیراے۔  ’’دوستین ‘‘ برئوکہ روغائے۔ کس سئی نہ بیت کہ تو زندغ ءُ دُراہ ئے یاکہ کُشتہ جیتغ ئے یاکہ وت مری گندل موت یے تپاخ ءَ دیتغ۔ اِنگو بانک آتکو نیں سرشودی ءِ وہی آں چڑتغ اَت۔ ہرکس حیران ات کہ نَیے تہ  ’’دوستین ‘‘ ءِ زندءُ مرگ ءِ حالے استنت ءُ نَیے کہ آتکنی ھیل ءُ لیہے۔ اِنگو سانگیں بانک بانہے ماں تیلان اَت ۔

آتکو گھولی مچی بحث ءُ ڈھ پیصلہ ھمے بیتہ کہ ز روارے پہ سادہ ویس ماں نامانی ھڑند ءَ برئوت ءُ جاسوسی سونج پونج ءِ بوکشیت کہ  ’’دوستین ‘‘ ھوند انت یاکہ نہ۔ اغہ زیندغ ءُ ھوند بیتہ ،تہ گالی کنت ءُ کُلیں پیراداتے کہ شید کو دیما بانہہ نیاستہ نہ بیت ۔نہ اغہ تپاخ ءَ دیتہ تہ حال ءَ پَک کنت بیاریت کہ گُڑ مڑدم وتی تی تک ءُ تورے کنت۔ سوبانی سوب اِنت، اِینگو مابانہہ ءَ لوغ دئوں شانگو یادوستین روشے بئیت درکفیت یاپکیں حال بئیت کہ مڑدزندغ ءُ ھوندانت تہ زندغیں مڑدمانی بانہانی دئیغ پہ بلوچاں بازکوجاءُ نُہرم اِنت۔ دانی عئید ءِ مزاییں تراھکہ ءَ ولہرے روش استنت زروارداں عئید ءِ گرانیں بانگہ ءَ بئیت حال ءَ بیاریت۔ کپغیں کڑوبیتغیں مال ماں ھروڑے نوخیں گِر پیڑے ءَ ھوار کنت۔

———————————————-

۱؎ ۔ نیسائو  :  ’’مری ‘‘ ڈیہہ ءَ علاقہے ءِ نام انت۔  ’’منگوچر ‘‘، مستونگ ءُ قلات ءِ نیاما علاقہ ءِ نام انت۔

ژا خراسان ءَ لیغار گڑدنیں زروار ءَ رودِن ءِ بارے لڈ تو ماں سربار ءَ  ’’قندہاری ‘‘ مِسک ایر کتو دیم پہ  ’’ھڑند ‘‘ ءَ رائی بیتہ ۔منزلاں گرانا لیغارگڑدنیں رودنانی سوداگر ماں نامانی  ’’ھرنڈ ‘‘ ءِ شہر ءَ پجتہ ۔پے لوغ لوغ ءِ گلو ءَ جَکانا گوں زال ءُ چُکاں وتی رودناں بہاکناناسادہ ویسی پول گولاں کنانا نیٹ ھمکریں کپتغیں لنگیں حالے ماں گوشاں کپتے۔ کہ است بلوچ گلغ ءِ گلپان اِنت ۔جاسوسی لُوس پائی ءَ کنانا آتکو گلپان تریٹتہ ۔مڑد ساگی ییں  ’’دوستین ‘‘ اَت۔ گوں حال ءَ رندانی پیغام، ڈیہہ ءُ الکہانی حال ءُ احوال، ہئور ءُ گوارشتانی ءُ کاشری مالدارانی حاضریں بودناں پجیگ ءَ بانک شیرین ءِ سلام دی داتغنت یے کہ اے وختا مئے چیار روشی کا شری بانہڑ ماں گیابانیں نرمکءِ ریجان اِنت ۔اغہ داں عید ءَ دْرائی آں آتکو درنہ کپتغ ئے تہ من ءَ عالم پہ درائی سون ئے جائی لوغ ءَ دات ۔من بیوسیں زائیفغے آں۔ براھندغ گُڑ گلہ نخاریں۔ درائی ھیل شتہ موت ءِ پندھ ڈئولا دراژ بیانا۔ آخر حجانی روش آتکغنت۔ بانک دی میٹی کدّھے زڑتو گوں جیڈیاں نوخ آفاں پرے سیاہ ماریں چوٹو ءِ شودغ ءَ شُتہ۔ بہارگہی ساڑتیں گلگلیں نوخ آفاں بریخ شُشتوکہ نرمک ءِ وڈھ ءُ سرائرغاں ڈُنگ بیتغنت۔ تہ کسے وتی لوغاڑیں سرا رند غات ءُ کڑدے پروت ءُ وتی قولیاں گواڑغ ءِ لعل پُھلاں چنغات۔ بانک ءَ دی کڑدے پُھل پٹّ اِتہ کہ دانی دَرائی آں روش استنت نواں کہ کیذاں ملخ  ’’دوستین ‘‘ بئیت ۔

چوکہ بانک دی وتی سیر مرادیں کُل ءَ پُجتہ تہ کُل ءِ بانزری بستو ڈھری کتہ یے۔ ژا ھپت رنگیں بُڑزی ءَ نغرہیں آھری کشتو ماں ملوکی زاں سراں ایرکتہ یے۔ گیسوییں سغر کوردیمیں گوناف کہ دیتہ یے تہ اے گیر آتکے کہ حُدا مخنات اغہ دوستین نیاتکہ تہ گُڑا ؟؟؟ ژ ا دویین دیدغاں تُرونگلیں کُم کُمیں انڑزی چیارلاڑی چیچار بیتغنت۔ جیڈی کہ آتکغنت۔ بانک ءَ گوئشتہ ادی بیاات دستاں پہ حُدا بڑزا آروں کیذاں  ’’دوستین ‘‘ بئیت۔ اودا دوستین ژا گلغ ءِ درہاییں باھر ءَ نریانے گیشتو آنہی ءَ ھوشینغا اَت۔ عئید ءِ گرانیں بانگہہ ءَ عید ءِ موارکی ءُ حق بشکائی ژا رند چو گوئل گونغ ءَ آتکو نیزئع ءُ گوبرانی گوتاشی ءِ تیاری بیتہ۔ گوبر کہ شُتو ژا گوءِ ھندا ھوں کتو گڑتغ انت تہ  ’’دوستین ‘‘ ءِ ھُشکاریں نریان ءَ دیم پہ قبلہ ءَ داتہ۔ جھٹ عالم ءَ نواں تُرندیں نریان سوھار جٹتہ، پرچونا سماہ کتیش کہ  ’’دوستین ‘‘ءَ بھتی کتہ رَندایے کپتغنت پر  ’’دوستین ‘‘ دَرشتہ ۔

دوستین کہ پجتہ تہ دْرائی گوئستغنت۔ دیرواریے دیتے کہ ماں دیرو ءَ سکیں آلم ءُ مچی یے۔ نزیخ کہ آتکہ تہ دیتہ یے کہ ماں دیرو سکہیں مال ءُ کوش دریس ءُ چھاپ اِنت۔ سروز ءُ ژا گورغیں کلاں ھلو ءُ لیلڑوآنی بارغیں توارزیمری پیداغ انت، اے شیرین گوں تی دوستین ے شادءُ مراد اَت۔ تو،من ءُ ھرکس ءَ دوستین پہجارتہ۔ لنگھیانی ماں ارسانی ڈھری ءَ شیرین ءَ مستاغری داتہ۔ ساگی شادہ ست ءُ سملیں قولی ییں دوستین ءِ بیتہ ۔

———————————————–

۱؎  ۔ پیرا چوش کارنت کہ اورنگ زیب عالمگیر مغل ءِ وختاں، آنہی اُڑداں کہ بلوچی ڈیہہ ءِ سرا لشکر کتہ تہ بلوچاںءَ شکست داتہ اش ءُ گوں تی بدھی آں پجی یک بدھی ے ہمے دی استت کہ بلوچ وتی نشتغیں بانہے آہاں دے اَنت۔ صلاح صلوح نیٹ عالم ءَ دوستین ءَ کہ آ وختاں دانی کو ساییں چوروے اَت زالی ویس داتو فاتح آن ءَ داتیش، پرھمے رنگ ءَ نہ اِنت ۔ایشی ءَ شک نہ اِن کہ ھمایون اکبر ءُ رَندی بادشاہانی ارغون ،ترخان ،سندھ ءِ سمّہ ءُ ملتان ءِ لانگھاں گون کلاں بلوچانی جنگ وجدل بیتغنت۔ پرہمے رنگیں بدھی ءَ ماراتاریخ چی نہ ڈسیت ۔ہااے مارا تاریخ ضرورڈسیت کہ  ’’شاھجہان  ‘‘ مغل بادشاہ وختاں بلوچ ءُ دھلی تخت ءِ حالت دی بدی ءُ کاری واری دشمنی ءِ سندھو ءَ آتکغی ات تہ اورنگ زیب عالمگیر ءِ پیرا تاریخ چوش دات۔ آ وختاں کہ مغل تخت ءُ ماں بلوچاں رنجش ءِ گِرءُ چک ات تہ  ’’اورنگ زیب ‘‘ ملتان ءِ گورنر ات۔ ماں ہمے گورنری روشاں  ’’شاھجہان ‘‘ ءَ یک مزائیں اڑدے ماں ۱۶۲۸ءَ وتی دوییں بچ اورنگ زیبءُ  داراشکوہ ءِ کمانی ءَ رائی کتہ کہ آں بلوچانی زورءَ بھورینتغی ءَ قندھار ءَ برو فتح کنت۔ اے اڑد چہ سخی سرور ءِ دگ ءَ پہ منروپواد ءَ درکپتہ۔ پے دگ ءَ بلوچاں شف زحم ءُ چاری جنگ شروع کتہ۔ نیٹ مڑانا ہمے مغل ءِ لشکر کلاھاں دی  ’’برکم ‘‘ (بارکھان) ءِ مروشی ایں کھیترانءِ ڈیہہ ءَ پُجتہ کہ بلوچاں حملہ کتہ لشکر بھورینتہ ءُ مال مڈی لُٹتہ ۔مغل اڑد گوں وتی کمانی ءَ اورنگ زیب ءُ داراشکوہ  ‘‘ ءَ دوسری پُرشتو، پدا گڑتواغدے  ’’ملتان ‘‘ ءَ شتہ۔ انگو جہل دست ءَ بلوچاں سندھ مکران ،لسبیلہ کہ  ’’اورنگ زیب ‘‘ ءَ لشکر ءَ شکست ءُ سردست ءَ بلوچانی فتح ءِ حال اشکتہ تہ درہاییں بلوچی ملک باغی بیتہ ۔

دوھمی برا  ’’شاھجہان  ‘‘ ءَ مورءُ ملخی لشکرے رائی کتہ کہ کوھستان ءُ سندھ ءُ مکران ءَ دی بلوچاں شکست داتغی ءَ داں  ’’قندھار ‘‘پہ وت فتح کنت۔ اے کوم ءُ قہاریں اڑدو ڈک ءَ بیتہ۔ کمانی اورنگ زیب ءَ وتی سپہ سالار ملک حسین ابدالی کتو گوں اے توپاں  ’’میرعالم خان نوحانی ‘‘ کہ آں وتی نوحانی تمن ءِ سڑدار ات ءُ جہل دست ءَ یاغی ییں بلوچانی سروغاں اَت ءِ فتح کنغ ءَ دیم داتہ یے ءُ گڈی ڈک ءِ وت کمانی بیتو پہ ساگی ییں  ’’سخی سرور ‘‘ منروپواد، نیلانی خرچہءُ پہ برکم (بارکھان) ءِ دگ ءَ گوں بلوچاں مڑانا شتو تھل ءُ چوٹیالی سیدھاں پجتہ۔  ’’ملک حسین ابدالی ‘‘ءَ سڑدار عالم خان نوحانی ‘‘ ءَ راشکست داتہ ءُ اورنگ زیب ءَ سردست بلوچاں ژا وتی اولی شکست ءِ مٹ گپتہ۔ چوکہ بلوچانی شکست ءُ مغل پوژانی فتح ءِ حال دھلی ءَ پُجتہ۔ تہ ماں معلی سئے روش ءَ داں خیرات، موار کی، شادھ ءُ مُراد مخلوق ءَ کتہ تہ مارا ماں  ’’اورنگ زیب ‘‘ ءِ دوییں حملہ آں تاریخ ہمے رنگیں بدھی چوڑی چی نہ ڈسیت۔ ھا اے ضروراستنت کہ اورنگ زیب سرسری ییں گورنر ءُ  عالمگیر بیتغی ءَ ہندوستان ءِ بادشاہ اَت کہ آنہی ءَ بلوچی زور بھورینغ ءَ پہ زحم ءُ اٹکل ھڑدوییں منضبط ءُ خاصیں اسکیم ءِ تحت کتغنت پر  ’’اورنگ زیب عالمگیر ‘‘ءِ اے قصو بندغ تاریخی طورءَ غلط انت پہ ہمے کرغی کلیں پیرایاں گنداِت کتاب (دیمی تاک ءَ )۔

  1. M.L.DAMES: POPULAR POETRY OF THE BALOCHIES PERIOD P.48
  2. E.H.AITEKEN: GAZETTER OF PROVINCE OF SIND CHP:111. P:99
  3. SARAN DR: PROVINCIAL GOVERNMENT OF MUGHULS P.108 ALLAH ABAD
  4. J.SARKAR: HISTORY OF AURANGZEB VOL.1 CHP 111 (COLCUTTA) 1912
  5. M.L.DAMES: POPULAR POETRY OF BALOCHIES. THE THIRTY YEARS WAR.
  6. J.SARKAR: HISTORY OF AURANGZEB. VOL 1 CHP. V11 P.118

7۔جنّت السندھ: مولائی شیدائی ۔

شیرین

’’زنگی ‘‘ اِنت منی وڈیروّ

’’گواہرام ‘‘ اِنت منی جامیں بیل۱؎

وانتکار شیہڑیں  ’’شاھی ‘‘ ءِ

ژا لڑکوخیں کش ءَ ویلی۲؎ اَت

سوغندپرتئی ریشان اَت

نوخیں رتکغیں مسان۳؎ اَت

سیغیں گورکُشیں سیاہ ءَ را

آفان ءَ نہ واڑت بن ئیغاں

کِکھ ءُ کرجلاں سندھیغاں

لوٹی باہنڑاں دوست ئیغاں

لوٹیت وت مہاریں جیداں

پِٹوخ ءِ دف ءِ مات گواراں۴؎

دَھوری پہ کُماریں۵؎ آفاں!!

سوئی پری کہ من وھاواں

 

———————————————-

۱؎ ۔جامیں بیل ۔سنگت ۔بیلیں سنگت ۲؎ ویلی ۔ڈُکھ۔ ۳؎۔ مساں ۔نوخ موریں بروتانی پٹ۔

۴؎ ۔مات گوار۔بہوخیں آف ۵؎ کُمار ۔نوخ آف، لڑدیں آف۔

مارواڑی جئواں زِوریں آں۱؎

وھاوّ ءَ پہ قرارے نیلیت

مڑدے ژا حُراسان آتکہ

لیغار چادر ءُ ھنبوییں

بارے رودنانی۳؎ گون اِنت

ھُڑجین۲؎ میدہیں بھنگانی

سربار قندھاری مِسک اَنت

پیغام گوں اَنتے رِندانی !!

رِند ءُ بارغیں بورانی

تحقیقیں سلام  ’’شیرین ‘‘ ءِ

نوداں شنزتہ۴؎ کونارو

’’دشت ‘‘ ءِ دامن ءُ منگوچر۵؎

’’سنی ‘‘ ءِ نغوئر ھنمبوییں

’’نیسائو۶؎ ھزارمسکیفیں

ڈور ءِ پرخماریں امریزاں

چوٹ انت چوکمند ءِ بوغاں

 

——————————————–

۱؎ ۔زوریں ۔دنیں ۔مسکیں (غربی)۔ ۲؎ ۔ھڑجین ۔خرجین(غربی)۔ ۳؎ ۔ سربار ۔بستغیں بار ءِ چَک ءَ کسانیں بار۔ودھی۔  ۴؎ ۔شنزغ ۔ھور ءِ گوارغ  ۵؎۔ منگوچر۔منگچر ءِ ڈیہہ ۶؎ نیسائو :مری ڈیہہ ءِ علاقہ ءِ نام انت ۔

لڑزنت چوگُنانی۱؎ تاخاں

لڈے مانچتغ مال داراں

میژداریں سحاق ءِ بچاں

بُن باربستغ اَں بانُکاں

سربار لڈّت انت گواچیاں

بانڑی کنڈغ ءُ ناغاہو۲؎

کونڈاں پروشتغ اَں زڑدواں

لوک آں صفے ءُ کاڑاں

ءُ کاڑاں گوں حُماریں چماں

میش چہ درنواں۳؎ سیرہ بں

بُرزچہ گواڑغی لعل پُھلاں

رِند ژا میدہیں گندیماں

پاھمال ژا پنیر ءُ پونچاں

ماھری ژا گن ءُ پوتاخاں

’’شیرین ‘‘ ءِ کل ءَ سیرنیادیں

اڑت ماں  ’’نرمک ‘‘ ءِ گیاب ریجان

گوانک جنت دِلسریں دائی ءَ

———————————————-

۱؎ ۔گوئن:۔کوہی درشک۔کٹار۔ ۲؎ ۔ناغاھو۔ناگاھو ءِ کوہ کہ دغہ آنہی ءَ کیرتھر رینج گوشنت۔ ۳؎۔ درئنو۔وھش بوہیں بوٹغ یے ءَ گشنت کہ ماں خراسان ءَ بازبیت۔

زیریت کدہ ءَ میٹ ئیغ ءَ

رئوت داں شکلیں نوخ آفاں

رندیت ۱؎ ءُ مُشیت ملگوراں

ملگور ششتغنت مہلنج ءَ

کیت آ داں وتی چارکُل ءَ

کُل ءِ بانزریاں بندیت

چِتکانی۲؎ تغرڈ ءَ نشتینی

جھول ءِ پلوے لیٹینی

دستءَ جنت اووبڑزی ءَ

کشیت نُغرہیں آھری۳؎ ءَ

پُلیںزانسراں ایرے کنت

گندیت کہ وتی گوناف ءَ۴؎

گرئیغ کنت حُماریں چماں

انڑزی یے رچنت چو درئماں

جیغ ءِ سرکٹک ءَ مین اَنت

بیاانت یے گہار جیڈی ییں

 

————————————————–

۱؎ ۔ رندیت ۔رَندغ ۔سررند دئیغ۔چوٹو ءِ مان آرغ (غربی)۔ ۲؎۔ چِتکانی: پیڈ تغیں پیش ءِ تغڑد ۔ چتر۔ہیٹرتیں موھر کشتغیں۔ ۳؎ ۔آھری ۔آدینغ۔آدینک ۴؎ ۔گوناف: رنگ ۔دیم ۔چہرہ ۔

شریں سومری چل ءُ چیار

بیاینت ءُ گوئر ءَ ایرنندنت

شارءِ پلو ءَ لیٹین اَنت !!

پُرس انتے دل ءِ احوالاں

پرچہ کُنل۱؎ اِت کوردیم انت

سوھر اِت ماں مک۲؎ ءُ نیلاننت

بریخ تئی بمبوییں دنزواَنت

چم تئی کدھیں انڑزی انت

گرے ایت ءُ جناں تیلانک دنت

دیر بت ائو جناں جوانیناں

بِلاں کُنّل اوں کوردیم اَنت

سوھروں ماں مک ءُ نیلاننت

بِریخوں بمبویں درنزیں بنت

آں مڑد کہ جناں دوزواہ۳؎ اَت

سِہر۴؎ ءَ رادیات تُرک ءَ را

دیتہ             ہرغیں          بدواہاں

———————————————–

۱؎ ۔کُنل ۔سات ۔گوش ءِ دُرّ ۔۲؎ ۔مامک ۔سہتے ءِ نام انت (مصرعہ چوش اِنت سہراِت ماں مک ونیلان انت۔ مک یک معدنے ۔مک ءُ نیل ہور کننت سہتاں مان کننت آزنگی نہ بنت ۳؎۔ دوزواہ ۔ دوست۔ ہمدرد۔ دل کُشائی ۔ ۴؎۔ سِہر:تعویذ ۔جادو، چم بند ۔

دوستی اوں شوے پکارنہ اِں

دوستی اَت ھواں مڑدانی

کہ تُرکاں ماں ہریو ۵؎ گوازینتہ

ماں نامانی  ’’ھرنڈ ‘‘ ءِ شہراِں

سنج ءُ اصطبل ءِ لاف ءَ اِں

بخت ءَ کہ جن ئیغ ءَ کشتہ

’’دوستین ‘‘ چہ  ’’ھرنڈ ‘‘ ءَ بُتکہ

سیاہیں مادنے ایر نشتہ !!

ڈنگ۶؎ ءَ بنت جَنک رندآنی

مُلانی پداشیف ءَ بنت

کاینت کرگزی۷؎ کِرامانا !!

نیکیں نیّت آں گوئندانا !!

مئوراں۸؎ چہ کرامغاں سِنداناں

پَٹنت گواڑغی لعل پُھلاں!

نیم ماں جمویں جیغ ءَ جنت

نیم ماں کُنل ءُ سرھوشاں۹؎

 

———————————————

۵؎۔ ہریو: ہرات ءِ ڈیہہ۔ ۶؎ ۔ ڈنگ۔ول ولین قطار ۔سرودُنب۔۷؎۔کرگزی ۔گرکس۔  ۸؎۔مئور: ۔وشّ بوئیں بوٹغے۔  ۹؎ ۔ سرھوش ۔،چوٹی ۔سر۔چوٹی پل ۔جزوخ ءِ  پُٹ۔

نیم پہ سمّلیں۱؎ قولی ءَ

یکے پہ نیت ءَ مئے ئیغ ءَ

چنت۲؎ ءُ ماں وتی مُٹھ ءَ کنت

ماں پالُش۳؎ ءَ ژا بداں جوریناں

شیت۴؎ گوں دزگہار جیڈی آں

ادی۵؎ دستاں پہ حُدا بڑزا اِت

کہ اللہ بیار ملخ ’’دوستین ‘‘ ءَ

ایشی ناں، ہما اولی ءَ

سَت ءُ سمہیں قولی ءَ

بورپہ لمغاں۶؎ شیری آں

بُرئوت پہ منزلاں دیریناں

بیار اِت واژہ آں میریناں

کئیزاں مئیل اِت مڑدماں حیریناں۷؎

نند ءُ نیاد پِت ءُ ماتانی

دیماں شکلیں۸؎ براتانی

روزی۹؎ بات ملخ  ’’دوستین ‘‘ ءَ

دیدار، کش۱۰؎ ءِ روزوں بات

———————————————–

۱؎ ۔سمل درائی آنی پکو ۔قول ءِ پالوخ ۲؎ ۔ چِنت ۔چنغ ۔مچ کنغ۔ ۳؎ ۔ پالُش ۔آستین ۔ ۴؎ ۔ شیت۔گوشیت ءِ محقف۔ ۵؎۔ادی گہار ۔جیڈی سینگہی ۔اَدا ءِ مئونث۔ ۶؎ ۔لمغ: جھٹ جھنمب ۔بَرانی اشتافیں پند ۔  ۷؎ ۔حیرین۔حیر ءِ ڈول ءَ سونہڑا ۔حُور۔۸؎ ۔شکل ۔وشی ءِ سفیت مستغیں آف۔ ۹؎۔روزی ۔خوراک وڑد ۔ رزق۔ ۱۰؎۔ دیدار کش ءِ لوز ءِ معنی تو دیدار کش پھناد اِنت پر ایداں مطلو  ’’شیرین ‘‘ انت پھناد روز ۔زال سومری ۔ سیر۔

بالاچ

’’بالاچ ‘‘ھڈ ءَ گورگیژ بلوچے ات۔ ماں ہمے وختان برات ژا برات ءَ گرات ۔ ژ ہمے براتی گرءَ گورگیژ دی ماں دوٹک ءَ اتنت۔ ٹکرے ءِ مزن دودا اَت کہ آ بالاچ ءِ مزاییں برات اَت۔  ’’بالاچ ‘‘ءُ ’’دودا ‘‘ ءِ گپل ھواں روشاں گوشیکہ سیاہ آف دشت گوران ءَ بڑزا داں گوئر پان جنتلی ءُ نیسائو ءَ بودنی اَت  (۱)

ماں سندھ ءُ ’’سیوی ‘‘ سرابادشاہانی روش روزینی ییں اُڑد ءُ گھوڑو، جنگ ءُ جدلاں ژا بھاگیاآں غلغلومان آتکہ۔ ماں ہمے غلغوانی بھاجی لڈءُ بوژاں پَٹ ءُ تُروڑانی دیم موڑی ءَ پہ کوھستان ءَ بیتہ۔ بانک سمی نامیں بھاگیاے ژا گھوڑوانی گیراں لِڑ لڑ کنانا آتکو گرے دودائی بلوچاں ماں بنانی بُن نغوئرءَ ھمسائیغ بیتہ۔ پر ’’بیورغ ‘‘ دودائی ءِ ڈیہہ ھنبوئیں نغوئر وت منے گھوڑوانی دنزانی پاد روءَ اَت۔ نیخ زنیں  ’’سمّی اول دی پہ وتی ھاریں گورم ءُ پادغانی لاچارءُ ناکام ءَ آتکو گُرے  ’’بیورغ ‘‘ دودائی ءَ باھوٹ بیتغ ات، پرنغوئردی روش پہ روش بے روتیں بورانی تراھکایاں ژا جسکغ اَت۔ ھمیدا گیغ نہ ئیتو کوھستان ءَ وڑے دو ءَ چغل بیتہ کہ ’’ کوہ انت بلوچانی کلات ‘‘۔ نواں مال ءُ پادغوں ھوندی بنت۔ آتکو ماں سیاہ آف ءَ گُرے دودا ءَ باھوٹ بیتہ۔ بالاچ دانی کیندریں کلاہ پہ مال ٹلغی چوروے ات۔ ماپیش ءَ لکھتہ کہ برات ءَ ژا برات ءَ گراَت ۔تہ گورگیژءِ دوھمی ٹکر ءَ کہ ژا دودا ٹکر ءَ مُڑی وھش نہ اَت آھاں ھمے حوئر سیب نیاتکہ۔ آرنگا دی دیری ییں بلوچی گوشتنے کہ (بلوچ مڑدءِ تبے ھرچی سوگہہ انت پرآنہی دف یلواِنت ءُ وتی وس ءَ نہ اِنت )روش باز روش کمیںروشے ماں براتی کچہری ءُ دات گپتی

——————————————————

۱؎ ۔سیاہ آف مروشی ئیں بگٹی دیرو ءِ علاقہ دشت گورانءُ گوئر پان ءِ گوئز پانددی ماں بگٹی تُمن ءِ ڈیہہ علاقہانی نام انت۔ جنتلی ءُ نسائو مری ڈیہہ ءِ علاقہانی نام انت ۔

لیکھوے ءَ یلودفیں براھندغے ءَ ٹوکتو ’’بیورغ ‘‘ ءَ شغان جتہ کہ تو اغہ ھمکریں بھڑیں مڑدے اتئے تہ گڑتئی ھمسایغ ءُ باھوٹ گرے دوداگورگیژ ءَ پہ مال ءُ ساہ ءِ دربری نہ شُت۔ تئی مڑدی ءُ زوردی تاں کڑی ءِ چوڑ، آس ءِ تڑ ءُ چُل ءِ چیارماں کُنڈی اِنت۔ پیراماں بلوچی دپتراں چوش دی کارانت کہ ہمے شغان دودا ٹکراژا زاھرنیں ٹکر ءِ گورگیژیں ورناے ءَ جتہ ۔

گِلہ مڑدم ءَ بژ م بنت۔ پرشغان مڑد ءَ ژا پترک سندیں تیغاں دی ودھی دورکنت۔ آتکو ساییں نوخیں روخیں چڑنگ۔ اے ماں انڑتک ءُ بنگویں بُرنگلیں ورنایانی نیادءُ دیوانانی پچاراں کپتہ۔ ناپوہیں کارڈھونڈ ءِ ذات اِں۔ ہرچیزے جُزرینی رئوت ودھی بو ءَ دیانا۔ آتکو ساییں کارداں صلاح ءُ صلوح ءُ ننگ ءُ شان ءَ پُجتہ جاہ ءُ راست! ءُ جائی اے تہ گوں مانو کلاییں دودے بیتہ کہ مئے ھمسایغ ءَ مارا مُسک داتو گُرے دودا ءَ باھوٹ بیتہ۔ اے تہ حقی شغانے دودائی آں پہ جھیڑو ءُ مال جنائی آں لانچتہ۔ دودا ماں وتی سیری منہہءَ ڈھریان اَت کہ ماں زاہر یں نیمروش ءَ مکہیں مات ءَ ژا وھاوّ ءِ شادھاں موڈتہ۔ اباّ آ مڑد کہ باھوٹاں داراَنت آ نیم روشاں وھاواں نہ ریشنت ءُ گوں مالاں گوالاں گون نہ خننت۔ جوریں بداں نیخ زنیں سمیءِ گوخ جتغنت۔ من ترا نُہہ ماہ ماں لاف ءَ کتو سئے سالوں زانسراں نندینتو میشینتہ۔ نیں یاتہ گوخاں سرجمی ءَ بیارئے یا مروشی وتی ھیسی چوٹو ءَ زیان دارئے۔ ناہے دُرماتی شیراں نہ بشکان ئے۔  ‘‘ دودا گھوڑو ءَ گوں کپتہ۔ گونے گوں کفغ ءَ ورنائی ھالوے جتہ یے، ماتانی سیرتماہیں بچاں پہ گونڈلاں بستہ۔ گونڈلانی زوّریں رہاں دودا ژا پُرنگ ءِ زین ءِ چلمڑدا چوبڑزائی زُرتو ڈغار ءَ تراھکینتہ۔ ژا ہمے ہیڑتیں پیرا بالاچ ءِ ششیں شیئراں گوں زیمری گالاں کاینت۔ ژا ہمے پیرا ءَ بالاچ ءِ شاعری رائی بیت۔ چوتہ  ’’بالاچ  ‘‘ ءِ بازشئیر انت پرما ایدا چڑو آنہی ءِ شش شیئر(۱) باہوٹ (۲) حُدا چون کنت (۳) گوں بداں (۴) بشارت (۵) قولانی بلاہ ‘‘(۶)  ’’بئیدژا ‘‘ مااے دھکی ماں اے کتاب ءَ دئیغوں (۱)

بالاچ ءِ شائری:  ’’بالاچ ‘‘ ءِ شائری وتی برات  ’’دودا ‘‘ ءِ حون گرغ ءَ ژ ابُن بندیت۔ نیں گڑاکئیت سمبرانا۔ ھمے پندھ ژا تاں وخت ءُ تاں حال ءُ ڈُکھانی پیرا ءَ گُزیت۔ ماکہ  ’’بالاچ ‘‘ ءِ شائریءَ گِندوں تہ سہرا اِنت کہ  ’’بالاچ ‘‘ مارا ماں ھواں وخت ءِ بلوچی زند، بلوچی آب ءُ شَد، سیالی گُھسو ءُ بلوچی سیم ءُ سندھو آں باڑت، بالاچی نغاہ وتی وخت ءِ ھچ چیز ءَ دی اوڈھر بیئغ ءَ نئیلیت چوکہ ژاآنہی گالاں ماں زیمراں سہرا ِنت آ وختانی مکہیں ماتاں وتی جغرانی بند

—————————————————–

۱؎  ۔ ژادنے وختی پٹ ءُ پول ءُ تاریخانی مطالعاں ماھمے سندو ءَ کائوںکہ ہمے جھیڑو ۱۷۱۲ئءُ ۱۷۳۸ء ءِ نیاما بیتہ۔ پچیکہ  ’’دودائی دوبرات یک دوھمی ءِ رنداءُ ھند ءَ سیویءِ حاکم بیتغنت چوکہ تاریخ ماراڈسیت کہ ماں ۱۷۱۲ء شہزادہ مُعنرالدین ءَ کہ دین محمد کلہوڑا گرفتار کتہ تہ سیوی ءِ حاکم بختاور خان پنی کشاینتو سری  ’’غازی خان ‘‘ دودائی سیوی ءِ حاکم کُتے۔ سُدت اغدیں آنہی ھندا آہی برات ملک اللہ بشک دودائی حاکم کُتہ یے۔ نیٹ کہ ژ ادودائیاں  سیوی ءِ حاکمی پُھلہ جیتہ تہ  ’’ناھر ‘‘ آں د ے جیتہ۔ (ناھرماں کوھستان ءَ مروشی ییں ناھڑ انت) چوکہ سیوی حاکمی حُدایار یارمحمد کلہوڑا ءِ دست ءَ آتکہ تہ  ’’دودائی ‘‘ ژاسیوی ءَ پاکیڑاں دیر بیتو آتکہ پے بنانی بناں ءُ نغوئراں چیچار بیتغنت۔ اُچ ءُ سوری ءِ نیاما ہمے دوییں ٹکر بودنی بیتغنت۔ ژا ہمے دودائیاں  ’’بیورغ ‘‘ ءِ گھوڑواں دودا گورگیژ کُشتہ۔ رندا بالاچ ءِ زحم آس وپیش بیتہ۔ گوئشتہ کئیت کہ  ’’بالاچ ‘‘ ءِ زحمانی وخت ءَ سیوی حاکم  ’’مُراد ‘‘ نامیں کلیری ے اَت کہ ماں تاریخ ءَ  ’’مُراد ٹوڈھ ‘‘ مشہورانت۔ ٹِکیں روش دانی ماں تاریخی مژاں اوڈھراِنت۔ است ۱۷۱۲ء تاں ۱۷۳۸ء ءِ نیام انت۔

بازیں براھندغاں  ’’بیورغ ‘‘ بلیدی لکھتہءُ پُژ۔ پُژ رند ءِ ٹکرے اَت ماں بلوچی ءَ پُژ پہ سکی ءُ بہادریءُ بھڑ مڑدائی ءَ استعمال بیت ۔ ’’بالاچ ‘‘ ءِ گالاں ماں اغہ ’’بیورغ ‘‘ پُژ آتکی اِنت تہ پہ رندءُ بلیدی ءَ نہ اِنت ۔سکہ بہادر ءُ بھڑمڑدائی اِں۔  ’’بالاچ ‘‘ ءِ بدی ءُ دودا ءِ دژمن ماں بلوچی دپتراں کہ داں گوئرما آتکغنت بلیدی نہ دودائی انت ۔

گپلیں زاہزات ءُ تنگودروشمیں بچ پہ چے ءَ دوست اَتنت ءُ داں تاں سندھو ءَ وسی آں وتی کاڑچمیں بمبوییں جادانی جِنک کہ ژا وتی لوغ ءَ کڑو کت انت تہ چشوییں ورنایاں گوں پَلئواش بست اَنت، لوغی بانکاں چے کارءُ چے زند کُت۔زوادبوییں چوٹو، بوریں کوفغ ءُ آوریشمیں مَسک ءَ گوں ساڑتیں کاناف کاڑت اَنت ءُ وتی جودانی تازی آن ءَ داتنت پہ چے ءَ ؟ شف روانی ساڑتیں تلانی بانکیں دوستاں پہ وتی برنگلاں چے تک ءُ تورے کُت۔ آ وختی ورنایانی ورنائی ءُ آنہاں پہ بلوچی سیاھغ چے اَت۔ براتے پہ وتی برات ءَ چِکر ڈُکھی بیت آکہ آنہی بچان ءَ روش ءِ سرا وھاو شُتغی ءَ بوراں آنہیزغ ءَ، ءُ وتی نشاراں گوں اودھڑتغیں جیغ ءُ گوں گیسوییں سراکہ گندیت تہ یک انسانے ءِ دل ءُ آنہی برچُشن سمبرانت۔ ایشانی جواب ءُ پیرا اِنت  ’’بالاچ ‘‘ ءِ شاعری ۔

اے زند ءِ ہمیرنگیں پیرا اِنت دوآنکو کہ مڑدم یے، مڑدم ہمیرنگینے کہ آں دیتہ ءُ بہامتہ چڑو نہ بلکہ دیتغیں ءُ بہامتغیں چھاپ ءَ دی کشتہ کنت کہ وت اژ ا ھمے کلیں سرائرغ ءُ بڑزغاں درکفی ءُ ایر مہ کفی تہ دات نہ خنتش۔ گُشنت کہ شاعری حدائی دادے ءُ شاعر وت کڑدار بیتغئی ءَ سوادی کڑدارانی بڑزغ ءُ سرائرغ ءُ آنہی پیراءَ ڈس اِت کنت پرکڑدار ءَ نہ، پچیکہ آ وت کہ کڑدارے نَیے بیتہ ءُ نَیے است (شاعراغہ پہ نغن ءِ گزرءَ لنگھڑ ءَ پیرا دات  کنت ءُ لنگھڑ ءَ پیرا ٹاھینیت پرآ شُد ءُ شُدی یین ے بِر، ڈکھ، روتانی ویلھور ءِ پیلویں چاپ ءِ کشغ ءَ ژالاچاراِنت۔ شدءُ شدی این یے ءِ اش کُتغیں پیرا چڑوییں پیراِنت آنہی چھاپ نہ اِنت پچیکہ آ وت نے شُد اِنت ءُ نے کہ شُدی اِنت پمیشیا نَیے آ وت کڑدار اِنت ءُ نَیے کہ کڑدار ءَ پیلوی ءَ ڈس اِت کنت ) بلوچی متلے کہ ششیت ھواں ھند کہ آس بلیت  ‘‘

تہ بیااِت کلیں کچہری ہاکنوں کہ بلوچی ادب ءُ آنہی شاعری کڑدار  ’’بالاچ ‘‘ گورگیژ اِنت۔ ایشی ءَ شک نہ اِں کہ وختءِ حالتاں دی  ’’بالاچ ‘‘ شہ زند ءِ ھمیرنگیں سرائرغ ءُ بُڑزغاں ایر گیژتو ءُ درگیژ تہ کہ تی شاعر ءُ ادیبان ءَ دانی نصیو نہ ویتہ۔ پمیشیا آنہی شاعری وتی نہ بلکہ انسانی کڑدار بیتہ۔ پرچوش دی نہ انت اغہ بلوچی شاعر ءُ ادیب ژا زند ءِ سرائرغ ءُ بُڑزغ ءِ اے سرآنسری نہ گوئستغنت تہ آنہاں کم تاںکم وتی گزری بڑزغ ءُ سرائرغانی شیراں بُڑز ءُ سرتاں سرائری تہ ضروردیتہ بیت۔ باز نہ تہ یک گزرے پرگُڑدی ماگِندوں کہ آگزرءَ پہ انٹرساں ریشنت۔ پر ھواں کڑدار اں ءُ آنہی پاکیڑی زوراں بے گزر کننت ءُ کِل انت دے انت۔ کہ ژا شوانہاں استیں گزر پیدایش اِنت۔ پربالاچ ءِ گزرءَ ژا سری گزر ءِ پیدایش کنوخانی نیمغا دیم ءَ لیٹینت ۔

آسئی اِنت کہ گزروت نیاتکہ ءُ نَیے کہ گوں آسمانی وھاواں ءُ گالاں پیلئو بیت۔ آ چڑو پہ ہمیشیا شاعری نہ خنت کہ آنہی گزرچے اِنت۔ آ تہ پمیشیا گوں گالاں سروزی زیمراں  بندیت کہ گزرچشن ءُ کئے ءَ پیدا کتہ یابیتہ، تاں تاں زورءُ انسانی زورءُ گوئزوری آں  ’’بالاچ ‘‘ لاچارکتہ کہ آ چڑو پیرا نہ بلکہ کڑدارے بیت گوں زبان ءِ ،ادب ءِ کڑدار ءَ ڈسیت۔ آ ژا ماتی دوست ءَ سئی اِنت پرآ وختی بلوچی ماتءِ سوزیں کُٹ ءِ ھوشینغ ءَ پہ دی ارمانی نہ اِنت۔ سیرانی ساڑتیں منہانی زاہریں نیمروشانی وھاواں آژا پادآئیغ ءُ دست ماں زحمی مُشتاں برئغ دی اڑزانیں کارے نہ اِنت۔ وسّی آں وتی زامات ژا بچاں دی دوست بنت چوکہ متل اِنت زامات نوخ اِں،وسی گنوخ اِں۔ پربالاچ ڈسغیں کہ آں وختانی وسّی آں پہ بلوچی ءَ وتی زہزادانی سُندریں گیوار گیسو کنایینت ءُ جمبویں جیغانی بانکیں جِنک بے جیغ ءُ رَن ءِ ویس ءَ دیتغی ءَ پہ دی ارماں چی نہ خُت۔ نیں کہ کاڑاں پہ وتی جوداں،  ’’جود بُرئوت ناموز مہ رئوت ‘‘۔ برات پہ برات ءَ چِکر ڈکھی اِنت، اے جواوّ اِنت  ’’بالاچ ‘‘ ءِ شاعری اغہ ناول ،ڈرامہ ،تاریخ ،نام اِنت ھواں پیرا ءُ واقعہ ءِ کہ ماں آنہی ءَ واقعہ ءُ واقعہ ءِ پیدا کنوخ ءُ آنہی ھیڑتین ءَ ژا ھیڑتیں کڑدارءُ آنہی کڑدارانی ڈسغ ءِ ؟ تہ گڑا  ’’بالاچ ‘‘ ءَ چڑو شاعرے گُشغ بلوچی ادب نہ بلکہ انسانی ادب ءُ فن ءَ گوں دی باز مزنیں ناانصافی ءُ زورءُ ظلمے۔  ’’بالاچ ‘‘ ءِ چڑو ہرشئیر وتی ھندا پیلویں ناولے ۔ ڈرامایے ،تاریخ یے۔ مات گوں مکہیں ماتی کڑدار ءَ وسی گوں ھیلانی ،کاڑگوں حُماریں چماں،چوری ییں چک ماں گرمانی پیتافاں، بورانی آنہیزغ ،نشار گوں گیسوییں بے جیغیں پتنیں ڈوبراں، برات پہ برات ءِ غماں، اے چکر کڑدار انت انسانی زند ءِ ءُ گزر ءِ کہ  ’’بالاچ ‘‘ ءِ شیئراں ماں ہریکے وتی ھندا گوں وتی کڑدار ءَ سانڑی انت ءُ برش کندئغ اِں۔

ژا شیشیا انکار کنغ بازگراںانت کہ  ’’بالاچ ‘‘ گورگیژ ماں چڑو بلوچی ادب ءَ نہ بلکہ شاعری ءِ ادب ءَ دی ھواں فنکار انت کہ آنہی ءَ گوں گالاں (منظوم) ناول،ڈرامہ ، تاریخ، ءُ کڑدار انی تاریخ ءِ پجیّا انسانی قرزتی ءُ وت گزریں پیرا داتغنت۔ آنہی ہر شئیر ڈراماے آنہی ہرکڑداروتی وختءِ حال چھاپ اِنت۔ بلوچی شَدءُ ناموز، آنہی ہر زحم ءِ وراک گزر ءُ لاچارں۔ گزر پیداش کنوخانی آنہی ءِ شیئر چڑو ماں بلوچی ادب ءُ زبان ءَ نوخیں لوزانی بلکہ بلوچی ادب ءَ پہ نوخیں راہ ءُ راہ بنداں ڈسیت ءُ بوژیت ۔اے کُل چیزماں آنہی شیئران انت کہ شوئے اگاّ انت۔ وت گِندتءُ بلوچی ادب ،شاعری ،کڑدارانی یکیں نوکلاییں دُرحدیث ءِ شیئراں پڑاِت۔

آنہی سری شیئر  ’’باھوٹ ‘‘ اِنت ۔

اے شئیر ءِ پیرا چوش انت چوکہ مااولا لکھتہ  ’’دودائی  ‘‘ پوترواں آتکو نیخ زنیں  ’’سمی ‘‘ ءِ گوخ ژا سیاہ آف ءِ ڈل ءَ جتغنت۔  ’’دودا ‘‘ ماں سیر ءِ ساڑتیں منہہ ءَ وھاوّ اَت کہ ماں دیرو ءَ گوال ءَ آڑتو ڈاھ رِتکہ۔ مکہیں مات ءَ شتو ماں سیری منہہ ءِ ڈھری ءَ پیہتو پہ آتھر ءُ ترنگڑائی چَکءَ دئیغ ءَ ۱؎۔ نہ،

———————————————-

۱؎  ۔ مں بلوچاں رواج اِنت کہ سیر ءِ شف ءَ بانگہ اغہ وَ نا(سالونک) وھاوبیت تہ گڈھانی (حر) آتھرءُ ترنگڑاں چک ءَ دینت یے گرے اَنت دی۔ بلوچی مراد ءِ ءُ کلچر ءِ یک بہرے ۔

مودتو ھاغہہ کتہ۔ ابا ۔دار ئے باھوٹاں ءُ گون باھوٹی مالاں گون کنے گوالاں؟۔ گڑاوت نیمروشاں وھاوّاں ریش ئے۔ نیں پاداءُ پیڑ یا گوخاں سرجمی ءَ بیار ،ھیے ہیسی چوٹو ءَ زیان دار۔ ناہے شیراوں حرام انت ئے۔ وسی ءَ کہ باھوٹی واژہ ءَ روشی وھاواں دودا ماگوئڑتو ءُ گندغوں۔ حنی رتکیں دست، سیرمُغ چمیں بانک کہ دانی ژا آنہی کدھیں چماں سیرئی ڈھیرمئی سیرمغانی رندءُ جرّاں ژا بو ءُ لعل تاخانی دھوکاٹ زرئغا اَت، گرے جود ءِ ملّھ ءَ شتہ کہ من پچھمی کوڑیاں سرانی ڈھوتغیں ساڑتیں آف ترادات انت۔ گڑءُ گندیم ءُ سرئی ماھیلو ماں جہازی سرکاں کہ روشے تو دودا ءَ مَنے سیالی گھسوے ءُ شاروے پکر ئے۔ مروشی بُراک دروھینئے کہ  ’’دودا ‘‘ برءُ گوخاں گون دَئے۔ پئے دگ ءَ شف روانی دوست تریٹہ یے دل ءَ نہ سَہ اِتہ کہ  ’’دودا ‘‘ دود کہ ھٹک داں دیروءِ پدی ورنا دی بیاانت۔ تہ یک اویکی ءَ کہ پہ دعوی رئو ے گوخ اوداں ماں بریں لَدّے ءَ چے چرئغاں کہ توولودے ئے ٹِلہ کُتغئی کارئے اش۔آ تہ مروشی گوں جوریں بدان انت۔  ’’دودا ‘‘ءِ ھڈاں آس کپتہ !ترا من ندرکناں بلاباغاڑچمیں ڈسّے کہ تو پہ ساھی توروّ ءُ دوستی منی زند ءَ چانپولے جتہ۔  ’’دودا ‘‘ آتکو گوئر جاڑیں گنمبداں۱؎ مال جنیں گھوڑو ءَ گوں کپتہ۔ گوں رسائینغ ءَ ورنائی  ’’ھالو ‘‘ ے جتے پر ’’بازیں مڑد بھوتار انت ‘‘۔ گونڈلیں تیراں  ’’دودا ‘‘ ژا پُرنگ  ‘‘ ءِ زین ءَ چوپُڑزی زڑتہ۔ آتکو دودائیاں گوں زِوریں رَہاں  ’’دودا ‘‘ءِ مزن گواتیں سغر بُراِتہ۔ ھمے پیرا ءِ سرا بالاچ ءِ شئیر انت۔  ’’باھوٹ ‘‘ کہ آژا لوغ ءَ گرداں جنگ ءِ میدان ءُ نواشیں پِڑا کلیں حالاں دات۔ بالاچ ءِ دوھمی شئیر  ’’حُدا چون کنت  ‘‘ دی ھمے بُڑزی پیرا ءِ سرا اِں، پرایدا نیں آ مڑد وتی بداں چڑو پیغام نہ خنت بلکہ پہ مَٹ ءُ جنگانی تیاری لاف ءَ اِں۔

 

———————————————–

۱؎  ۔ جاڑیں گُنبد۔ماں ڈیرہ بگٹی ءَ ،ھندے ءِ نام انت۔

باہوٹ

گوخ اَں نیخ زنیں سمّی ءِ

باھوٹ انت گُرے  ’’دودا ‘‘ ءَ

راہ اَنت ننگریں ورناے

گوخ اِش دیتغ انت  ’’سمی  ‘‘ ءِ

میترل پوترواں جمشیناں

ناحق ءَ پدا رُمبینت اَں

ڈاھے آڑتغ ات گوالاں۱؎

’’دودا ‘‘ وَپتغ وھاوّ بیتغ!

مات ءَ پادکُتہ سیمینا

نہہ۲؎ ماھوں ترالافوں کُت

سئے سالوں ترا میشینتہ۳؎

تہ گوخاں گوں کنئے گوالاں

آکہ چورو وت سیاہ پادے

نیں گوخاں سرجمی ءَ بیارے

یاہیسی چوٹو ءَ زیاں دارے

وسی ءَ مزن شانینا

———————————————-

۱؎ ۔ گوال ۔شفانک ۔گوخانی گوال۔ ۲؎ ۔ بلوچی لفظ نہہ انت ۔نونہ اِں۔ ۳؎ ۔ میشینتہ ۔میشنغ ۔ماتی شیر میشینغ مِشغ۔

آ مڑد کہ کن انت باھوٹاں

روشان ءَ نہ ریشنت وھاوّاں

’’دودا ‘‘ ننگریں پادآتکہ

سوھر نگ ءِ ھمے عذرگپتہ

بانُکی سرءِ ساڑتیں آف

میشی دنبغ ءُ ماھیلو۱؎

لیٹی۲؎ ماں جہازی سِرکاں

آف مں پچھّی کوڈی۳؎ آں

دات انت پہ دل ءِ راضی ءَ

کہ وختے پَکرے  ’’دودا ‘‘ ءَ

ماں سیالی شِدت ءُ شارواں۴؎

آ روشے مروشی آتکہ

جاہے گوں کفوں گوخاں ءَ

جَہلی گنبداں۵؎ جاڑیناں !!

سیاہ آف ءِ تنکیں گزاں

————————————————

۱؎ ۔ ماھیلو ۔دَوری ییں مال ءِ سغر ءَ گراد اَنت ءُ آنہی گوژد ءُ چرپیں آفشکاں گوں جوییں آڑت ءَ ھوار کننت مادناں دے انت ۔مادن ءِ جلاب ۲؎۔ لیٹی ۔گڑءُ گندیم۔  ۳؎ ۔ پچھمی کوڈی:  کُشک سفیتیں ہیران، رزان۔

۴؎ ۔شارو ۔جھیڑو۔  ۱؎ ۔گنبد ماں ڈیرہ بگٹی ءَ دوگنمبد انت۔

گرم آف ءِ گُر ءُ پادین آں

’’دودا ‘‘ ننگریں گوں کپتہ

ہالوے جتہ یے ورنائی !!

مات ءِ سیر تماہیں بچ ءَ

’’دودا ‘‘ آڑت یے نیٹی ءَ

وت گوں  ’’عومر ‘‘ ءَ جامینا

سُرخی ءَ سبک گامینا

پہنادی جتہ ورنایاں

’’دودا ‘‘ ژا پرنگ ءِ زین ءَ

زُڑتہ گونڈلاں زِوریناں

کپتہ ماں پِڑا شنمبی ایں۶؎

لیٹ اِت ماں شھیدی حوناں

وَت گوں عومر ءَ جامینا

پاد گوں موزغاں لعلیناں

دست گوں مُندریاں جاڑیناں

 

 

 

———————————————-

۲؎ ۔شنبی۔شنمب ڈولا ۔ شنمب ٹال ،شاخ۔

حُدا چون کنت

بیا اِت مہتراں کاڑیناں

راجی واژہاں جوائیناں

سرھیلاں مزن نامیناں

سرحالے کنوں سرّافی

’’بالاچ ‘‘ ماں پَس ءُ مِسکانی

رُنگ راہاں مَرو چوٹیناں

گرانیں مُشکلاں شیر تَر ئے

چوکہ آنمبری۱؎  ’’بیورغ ‘‘ ءَ

پوژ ءِ مُنڈریں سردار ءَ

یک روشے اناگاھی ۲؎ ءَ

گوخ انت نیخ زنیں  ’’سمی ‘‘ ءِ

ناحق اوں پَدا رُمبینتاں

گرم آف ءِ دف ءَ چرینتاں

حالے آڑتغت گوال۳؎ آں

 

———————————————

۱؎ ۔ آنبری ۔آں دھکی ۔(غربی)۔ ۲؎ اناگاھی: موھو ءِ واھو ۔ ناگمان (غربی) ۳؎۔ گوال:شفانک ۔ گوخانی  چارینوک ۔

سیاہ؎ آف ۴؎ ءِ دف ءَ چرینتاں

گولاں گونے  ’’گورگیژاں۵؎

گورگیژ پوترواں کُنسیناں

ورنایاں دل ءُ جانیناں

ورنا بِرمڑاں ایررتکنت

میانش زاھری ءَ بستنت

گوں کارچ ءُ زرشفیں کاٹاراں

ھندیغاں طلاہ داریناں

بورگوں دُرّوآں رنمبینت اَں

’’دودا ‘‘ وپتغ ءُ وھاو بیتغ

اودا ماں  ’’دڑیغ ‘‘ ءِ کوٹ ءَ

ماں سیر ءِ منہہ ءَ ساڑتینا

گوں مِسک ءُ عنبراں وھشیناں

پہ تی دوست ءَ مراد بشکینا

مات ءَ پادکتہ لعلینا

وَسی ءَ زواد مالینا

دُشکیش ءَ قرآں وانینا

————————————————

۴؎ ۔ سیاہ آف ۔ڈیرہ بگٹی ءِ نام اِنت۔

۵؎۔  گورگیژ بلوچ تمنے ءِ نام اِنت

’’دودا! آ مڑد کہ کننت باہوٹاں

نیم روشاں نہ ریشنت وھاواں

پادآتکہ گنوخ بھنگی ییں

’’دودا ‘‘ کُنگریں۱؎ جنگی ییں

بھوف اشتغاں رنگی ییں

وھاوّ ءَ جہہ جتغ لاڑی ءَ

ٹیہاں سنج کتغ باھڑی ءَ

اولاک ءَ دل ءُ جانینا

سوھرنگ ءَ سُبک گامینا

گوئشتہ بانک ءَ حیرینا

سوھرنگ تہ من ءَ گوں گیژے

سہوی رپتغیں گوں بیلاں

تیمارت ھِلاراں بُشکاں

داں ماں تیرغ ءَ شالینا

آف ماں لُکڑی کوڈی آں

ماھیلو ماں جہازی سِرکاں

تو یَہ یک کُتو شنگینت انت

کہ بوئر تو فربہ ءُ پزور بی

———————————————–

۱؎ ۔ کُنگر ۔سفیت ۔ نازرک۔ انوش ۔

نواں روشے پَکرّئے  ’’دودا ‘‘ ءَ

گوشتغ مھروانیں مات ءَ

نازین ات منی بچ ءَ را!!

بچی  ’’دودا ‘‘ یک راہ ءَ

ھے ہیسی چوٹواں زیاں دارئے

ناہے گوخاں سرجمی ءَ بیار ئے

دوست ءَ پہ دِلے تنگی یین

’’دودا ‘‘ کنگریں جنگی ییں

’’دودا ‘‘ ھٹک پہ پدی ورناہاں

سُہوی گوں دلیریں بیلاں

کہ ورنا دیروی دی بیاانت

تہ ایوک ءَ روے دعوایٰ

گوخان چُشن پدا ترین ئے

تئی ہیسی چوٹواں زیاں دارے

ارماں پرتو ائو باغاڑچمّ

تو منی زند ءَ جتئے چانپولے

اے دی بیت پہ بلوچاں نشکے

گوخاں پد پدا تریناں

ژا مُولئی کنڈغ ءَ چریناں

’’دودا ‘‘ ءَ ہمے عذر گپتغ !!

دروھی داتغنت سُرخی ءَ

سوھرنگ تہ من ءَ گوں گیژے

گرم آف ءِ دف ءَ گوخان ءَ

سیاہ آف ءِ تنکیں گزاں

ترشے پُرکتغ مہلنج ءَ

سوھرنگ ءَ ھروشے۱؎ زڑتغ

ڈالیں بانزرے نزگپت انت

ھانزارغ کُتغ بُزمَرگی

پَٹ ءِ پَٹ شُتغ سیمرگی

درکغ بیتغنت سوھرنگ ءِ

ورنایاں دوجاہ ءَ سستغ

ٹاک ءُ ٹیک کُتغ تھوپّک آں

رتکنت رودن ءُ رنگیں تیر

ورنایاں جت انت پہنادی

’’دودا ‘‘ ژ ءَ پُرنگ ءِ زین ءَ

کپتغ ماں پِڑا شاہمیریں

پادگوں موزغاںبندی آں

———————————————–

۱؎  ۔ ھروش۔ خروش ۔اشتافی گرم جوشی ۔ھلمہ۔

گوں زحم ءُ اسپراں رِندی آں

ریش گوں قندھاری مِسکاں

اودا گوں  ’’عومر ‘‘ ءَ جامینا

نوداں کہ گوئزنت ساڑتیناں

احوالاں بَرنت جئوریناں

اوداں گوں ننگریں  ’’بیورغ ‘‘ ءَ

پُھژ ءِ زحم جنیں سڑدار ءَ

کہ  ’’بیلار ‘‘ ءَ رغام ءَ گوئرتہ

سوز انت زامرءُ نمب انت مِسک

شَر اَنت پرشُمے ڈاچی آں

بگ ءُ برنگناں مہروواں

لڈ ءُ لڈ کن ءُ نزیخ بیا

نزیخ بیاپرے دعوا ءَ!!

مَٹ گیژوں یلیں ورنایاں

باریں کہ حُدا چونا کنت

جنگاں کئی دف ءَ ہون ءَ کنت

مال ءُ ملک کئی بہر ءَ بنت

سوب ءَ پہ کئے ءَ بشکائی

تاواناں کئی بہر ءَ کنت

بالاچ ءِ سیئمی شیئر  ’’گوں بَداں ‘‘ اِنت

’’دودا ‘‘ءِ کوش ءِ سیزدہ چاردہ سالاں رند بالاچ گڑتو پہ زحمی دعواے ماں ساگی ایں ڈاھر تنک ءَ آتکو گوئستہ۔  ’’ڈاھر تنکّ ءَ سیزدہ چاڑدہ سال پیش شیر دفیں بالاچ چوری ءَ دیتغنت ءُ مروشی استیزغیں  ’’بالاچ ‘‘ ماں تیلاں گوں نوخ ورناییں براں بلوچی ہرششیں ھتیاراں آنہی اگہہ اَت۔ بازواقعہ ءُ کارانی مڑدم ءَ ھمکر غم نہ اِنت چوکہ سرتری ءُ ھیساری دودا ءِ کوش، کونڈی کفغ، پیرھائی مال ءِ ڈئولا ماں ونگ ءَ ایر مائغ ءُ دست ءِ ملغ پہ  ’’بالاچ ‘‘ جائدی بژمے اَت پہ پرے براتی سیغ ءَ ءُ کوفغی ءَ۔ پرچیاکہ آں ژا درءَ گڑتو لوغ ءَ آتکہ تہ دیتہ یے کہ  ’’دودا ‘‘ ءِ بچ روش سراماں پتیافاں چوری وھاو انت۔ بورکہ ساڑتیں منہاں جکتنت ماں روش سراآنہیزغاں، دودا ءِ لوغ بانک کہ گوں سیر ءِ حنی ءُ سیر مغاں کونجی موتکاں کرام اِتغت ءُ مروشی ادھرڑتغیں جیغ گیسوییں سر،کوردیم ءُ مُژارویں گوناف ءَ دیتہ یے تہ  ’’بالاچ ‘‘ ءِ ڈیل ملغی سُتک چوکہ کنٹ ءُ کہیریں انگر ھل بیت ءُ چو موم ءَ رتک۔  ’’بالاچ ‘‘ ءَ گوں دل ءَ جھیڑت اودودا!من گوں بداں چون ءَ کناں تئی جوریں دُژمن آں؟تہ زانئے ؟ آزرکہ  ’’بیورغ ‘‘ ءَ زڑتغنت پرمن گُد ءُ کھیس نہ ونت کہ گار بلوچانی کاینت آ روشاں بارواں۔ دیتغین ءُ بہامتغیں ھمے پیرا سراشئیرانی  ’’گوں بداں ‘‘۔ نیں زحم ژا جتک ءَ درکفیت زند ءِ بازیں کھڈ ءُ کوڑ، شیئراں بُڑز ءُ سرنا سرائر، وڈءُ پٹ اگہ کاینت یے برنت! بالاچ ءِ چڑوییں شاعری ءَ ماں بلوچی ادب ءِ برانزانی شاعرے نہ ختت۔  ’’بالاچ  ‘‘ وت گوں وتی شاعری ءَ یک ھمیرنگیں نوکلاییں ءُ اکیلاییں کڑدارے بیت کہ دورءُ باری ءُ وخت ءِ بلوچی ادب ءُ بلوچی  ’’بالاچی  ‘‘کردار ءَ زیریت تہ زرت کنت یے ۔

گوں بَداں

سیاہ خودتو  ’’بیورغ ‘‘ ءَ بہ زیر

مَدِرک زناں کم عقل اَت

طفلی ژا عقل ءَ سَر شُت اَت

آتکو ھمودا گوخ جتنت

پارَتِ  ’’دودا ‘‘ ءَ چرنت

ماں میر حملی ریخ ءِ سرا

وانتکار وا اِشنت ظاہرا

آ سپتغ انت بوریں مزار

مارا ءُ شوارا ائو بداں

گوں شوا بدائی یے نہ یت

گوں شوا مئے مالی لیکھوے

شوادیت کہ  ’’دودا ‘‘ زہرن اِنت

گون آشپتغی ءَ آتکغ ات

شُوا مال کُش ءُ کُپتاں جتیں

حون پہ دف ءَ گُلگل کتیں

 

———————————————-

۱؎  ۔ کُپت :پدھڑ ۔مُسُک ۔کُنباھ ۔

’’دودا ‘‘ بیاتکیں پیادغا

گوں پاد ءِ لعلیں موزغ ءَ

’’دودا ‘‘ تئی کوری کُشغ

کُشتغ تو مڑایانی رئیس

کُشت ءُ پَدی چندرا نہ خت

’’دودا ‘‘ تئی میری سلاہ

سنج ءُ سلاہ سلطاں پریں

ٹیکاں پُھلی۱؎ باھر ءَ کُتنت

’’دودا ‘‘ تئی کونڈی کفغ !

ایرمالغ ءُ دست ءِ مَلغ

دستی ءُ تئی کوری کُشغ

بژم انت ماں  ’’بالاچ ‘‘ ءِ دل ءَ

کہ پیڈوں فراموش نہ وَنت

ھول تئی بدیاں گُڈتنت

ماں دیرواں دست دست تنت

کاڑاں پہ رشیف دیتغنت

انڑزی چوحونی گریتغ انت

کوفغ سر ءُ جیغ ءِ کِٹک !

———————————————-

۱؎  ۔ پُھلی ۔لُٹ ءُ پُھل ۔

ماوَسَوسانی مینت ئغ انت !!

شواکہ ہمے مڑد کُشتغ انت

زاناں کہ بلوچ بے واژہ انت

چَران ءُ کایاں ژا دَرا

بوران ءَ گِنداں بستغا

آنہیزغاں روش ءِ سرا

بچاں اوں گِنداں شینگلا

وھاو رونت روش ءِ سرا

دوست نہ رندیت مہفراں

ژنگ نکنت کوفغ سراں

تفسیت منی ڈیل ملغی

کُنٹ ءُ کہیریں ھنگری۲؎!

ھَل بیت چو مومی رشیت

ماں نرمغیں پیراونڑاں

من گوں بداں چونا کناں

’’دودا ‘‘ ءِ جوریں دُژمناں

 

———————————————-

۲؎  ۔ ھنگری ۔اِشکر (غربی)

 

من گوں بداں ھنچو کناں

گوں  ’’دودا ‘‘ تئی جوریں دژمناں

بازگوں کفوتی وَلہراں

گرم گوں تنکیں چِلہراں

بُز گوں کہیری ڈنگراں

گُرک گوں مزن چیڑیں۱؎ جَڑاں

میداں گوں مچھی آں کُتہ

ھوکاں۲؎ کتہ گوں اَرزُناں

ننداں جھیڑاں گوں دل ءَ

دل چو جواوّ ءَ دات مناں

’’بالاچ ‘‘ مزار استیزغیں

آ زر کہ  ’’بیورغ ‘‘ زڑتغنت

پُھلیں گُد ءُ کیس نہ ونت

چیلک منی باڈیرو اے

دودا ءِ زرمشتیں لُڑاِں

ھوتیں  ’’رئیس ‘‘ ءِ شینہڑاِں

ماں  ’’بیورغ ‘‘ ءِ سانڈی گڑدن ءَ اِں

———————————————-

۱؎  ۔ مزن چیڑیں جڑ: دُمبغ ءِ چیڑو ۔جڑ۔میش ءِ مادغیں بیہراییں گوئرئگ  ۲؎ ۔ھوک: سوئر ۔

بالاچ ءِ چیارمی شیئر انت  ’’بشارت ‘‘

کوہ دلیں  ’’ڈاھرتنک ‘‘۱؎ ءَ گوں وتی کرشک کرشکوییں گوناف ءُ پیریں ھُشتری جاڑیاں کوڑو ءِ بازیں ساڑت ءُ گرمیں باری ءُ دور دیتغنت پرقاھری چُپ اِنت۔ قبر ءِ ڈئولا بے زوان اِنت ملکمیت ءِ دروہانی گونغ ءَ گندیت ءُ یک کرشکے ماں وتی انیشگ ءَ جائیدی لیک  کنت ودھینی۔ وخت ءِ نیخ زنیں سمی لڈ شہ ڈاھر تنک ءَ گوئستو آتکو گوئرے دودا یا باھوٹ بیتہ۔ ھمے ساگی ییں قاھری ءَ  ’’دودا ‘‘ سیر ءِ ھلو ھالو و ھشیں ھَلو اَش کتہ۔ دانی ماں ہمے تلانگانے ٹلینغاتے کہ  ’’دودائی ‘‘ سیرتماہیں ماتی بچاں  ’’دودا ‘‘ پہ گونڈلاں بستہ ءُ ھلوآنی وھشیں زیمراں بچی موتکانی کونجی کرامتغیں انڑس دی ماں وتی کَریں گوشاں چوھلمیں سیہوئی ھندداتہ یے۔

مروشی ھژدہ نوزدہ سال ءَ رندآ وتی کرشک کرشکوییں انیشگ ءَ  ’’بالاچی ‘‘ زحم ءُ نخیفوئی ٹیہی انسانی زور ءُ ظلم ءُ انسانی نمک حلالی ءَ ژا ترونڑاں دئیغات۔  ’’بالاچ ‘‘ پہ وتی بنگویں برات، نخیفو پہ وتی بھوتار واژہ دودا ءَ ماں روغا تنت زحماں شیکنیانا موت ءُ زند ءِ دریس ہشتاد مڑد کشتو داں دانی بس نہ اِں، سیر نہ اِں۔ پچیکہ  ’’بالاچ ‘‘ ھواں ٹک ءِ شودغ ءَ کہ بداں جتہ سئے گیست مڑدم ءِ حون ءَ کمیں بہامغ اَت۔ تیرغ ءِ درتغیں دل دانی وتی اولی ھند ا نیاختغت ۔

’’دودا ‘‘ کہ کُشتہ جیتہ تہ  ’’بالاچ ‘‘ دانی چُکی چِرءَ اَت۔ بلوچ مڑدسئی اِنت کہ بلوچانی گار پہ دیرھاںگارنہ وَنت۔ زُڑتغیں زرّ روشے دیر زیتیں ضرور، دئیغی بنت۔ مڑدھواں اِنت کہ زَرّ گروخ ءَ پہ وارتے میلیت چوکہ  ’’بالاچ ‘‘ ءِ گال اِنت کہ من ’’گوں بداں ‘‘ شواکہ ہمے مڑد

———————————————–

۱؎ ۔ ڈاھر تنک ۔ماں ڈیرہ بگٹی ءَ ھواں تنک ءِ نام اِنت کہ آنہی قبلہی پَلوا  ’’دودا ‘‘ قبر انت ءُ روش آسان پلو ا ھواں دگ ءِ لیک اِنت کہ سمیءِ گوخانی آف واری ھنداَت۔ سندھ ءِ ہزار سال پیشی  ’’راجہ ڈاھر  ‘‘ ءَ گوں تنک ءَ چے تعلق اِنت ؟

کُشتغ انت۔زاناں بلوچ بے واژہ انت۔  ’’بالاچ ‘‘ ءَ دیتہ کہ یک ٹانڈوے لغوریں مڑتغیں دونہوے کنغاں نواں من ءَ دی کُشنت۔ جنگانی نحیفو گوں گیژ تودیم پرے سندھ ءَ داتہ یے، آتکو ماں شہباز کوٹ۱؎ ءَ شتو شاہ ءِ باھوٹ بیتہ۔ ہژدہ سال ءِ چوکہ آتکو بیتہ تہ ماں زیند ءِ ہمے نیامی ءَ مانوخیں وت منتھغیں پندھ ءَ  ’’بالاچ ‘‘ پکائی کتہ آنہی ءَ شِنک چُنڈینت ءُ کاڑتنت۔ آنہی ءَ پہ لاچار ءُ بیوسی ماندھاڑیانی چُنڈگپت ھینز منتھ تنت، نیٹ آتکو بلوچی ششیں ہتھیارانی زیرغ ءِ لائخ بیتہ۔ شموداگوں جنگانی نحیفو ءَ پجیاّ دیم پہ کوھستان ءَ داتہ یے آتکو گوں بداں اوورتکہ یے۔ سئے گیست مڑد کشتہ۔ شفے ءَ ننگریں  ’’دودا ‘‘ ماں وھاوا آتکے، براتی لیکھو چیکھو بنت وڈس، پردانی  ’’بیورغ ‘‘ زندئغ اِں، دوآنکو کہ  ’’بیورغ ‘‘ ءِ سانڈھی گڑدن ءَ مہ گُڈاں آنہی آسروخ ءِ گوژد ءَ نہ وراں۔  ’’دودا ‘‘ تہ من ءَ نہ شموشے۔ نیٹ  ’’بیورغ ‘‘دی کُشتہ یے ءُ آنہی آسروخ ءِ گوژد واڑتہ یے۔ کہ عالم ءَ پجہارتہ، گُڑکتہ یے۔ ھواں روشی ییں پیرا ءُ شئیر ژا دانی ءَ ماں بلوچاں  ’’بالاچ ‘‘ ءِ اے گال متل انت کہ  ’’شاھی توبہ اِنت بالاچءَ ژ اروش ءِ ریملاسیں جنگاں ‘‘۔ ھمے پیرا ءِ سرا شیئرانتے بشارت۔ ماپہ اے کتاب ءِ لکھغ ءُ پٹ ءُ پول شُتو ڈاھرتنک ءَ ژا پول کتہ۔ قاھری ییں کوہ دل ءِ تلانگ ءَ ودھی نوخیں حال تہ مارا چی نہ داتہ پر ہمینکس ڈس اِتہ یے کہ  ’’ہئو، دودا،سمی،بالاچ، بیورغ، بلوچی براتی زہم ءِ پیراکل است ءُ راست انت۔ پرمنی انیشگ ءَ اے ٹکاں کئے شودیت کہ انسان ءِ انسانی ءُ انسان ءِ گوں انسان ءَ زورءُ ظلم ءُ بیوسی ھڑدوییناں پہ نشک اِنت ۔من وختے ٹیہے نخیفو نامیں دی دیتہ کہ آنہی ءَ پہ دودا  حون ءَ گوں بالاچ ءَ سئے گیست مڑد کُشتہ، سئے گیست سندوریں گیوار گیسو کنائینتہ، جمویں جیغانی بانُکانی محلیں سینغ کوردیم کتغنت، پراے ٹک کہ منی انیشگ ءَ اِنت اے انسانیت

———————————————–

۱؎  ۔ شہباز کوٹ سندھ ءِ میر ماتھیلو ءَ ژا پنچ شش میل روش آسانی پلوا چوسوارغی پندھ ءَ شہرے ءِ نام انت ۔

ءِ گوناف ءَ دی ٹِک اِنت کہ تئی ٹیہے پہ اے راہ ءَ کہ بالی ییں مُرگ دی شُتہ نہ ونت درکپتہ۔ پچے کہ ؟ آنہی بھوتار ءَ من ترا ھدیں آجو کناں کہ  ’’ڈاھر تنک ‘‘ ءِ اے گٹیں تِلی ڈئولیں تلانگ ءَ درکف۔ من  ’’ھواں روشی ‘‘ پہ انسانی ءُ انسانیت ءِ آجو کنغ ءَ وتی انیشگ کرشک داتو ٹیہہ ءِ پاداں ھند داتہ پرآنہی ءَ ہرھندے کہ من کرشک داتہ ھمو دا سنگ ایر کتغنت کہ چڑو منی انیشگ ءَ ٹِک مہ وَنت بلکہ انسانی زور وظلمانی گوناف ءَ دہ پہ جائیدی ٹِک بنت۔ ہمے  ’’ڈاھر۱؎ تنک ‘‘ ماں وتی ڈوبر ءَ بلوچی تاریخ ءُ انسانی تاریخ ءِ بازیں حالاں گِرادغیں۔ زورپُڑیتی نہ۔ دلاسواں حال ءَ ندات۔بلا قاھری ؟

 

 

 

 

————————————————-

۱؎ ۔ ڈاھر تنک ایشی ءَ پچے گشنت ءُ ژ ا کدی ءَ ایشی نام ڈاھر تنک اِنت، ماوس کتہ پرپکوییں حال ءَ سہی نہ ویتغوں۔ ھرکس شیت اوائلی نامے اے گُڈی پیراکہ ماداتہ آنہی ءَ گوں کتاب ءَ مزاییں کار چی نیستنت پراست دی کہ  ’’دودا ‘‘ءِ قبر سمی ءِ گوخانی جیذ، باھوٹءُ بلوچی نحنیفو دی ٹیہہ مر ہٹاے ات۔ آں کلیں پیرا بلوچ ءُ بلوچانی اِنت ءُ رَند ءِ پیرادی بلوچ باریگ اِن۔ بگٹی ءِ سوبھازئی ٹیہے ات بھوتار ءَ ءُ بیوسیں ٹیہہ ءَ ہمے بدھی بیتہ کہ اغ تو ڈاھر تنک ءِ ہمے دست ءِ تلی ڈئولیں تلانگ ءُ شیراں بڑزا درکپتغے تہ گڈ من ترا آجو کُتغی آں، انسانی ءُ مروشی ییں تاریخ نام اِنت ٹیہہ کنوخ کفوخیں زورءُ آجو بیغی انسانی جہداں یک تک ءَ کن ئے تہ گڑ تاریخ گوئشیکہ نیستنت۔ پہ آجوئی ءَ ٹیہہ ءَ ہمے ساہ گرنچ کتو درکپتہ پرنیام ءَ شتو سنگاں ایرکنانا، اغہ سنگ ایر مہ ویتین اَنت تہ ما ڈاھر تنک ءِ ہمے پیرا قصوے لیکھت، پر نا کُتہ نئیت، اغرار کئیت کہ پہ آجوئی ءِ بانک ءِ بانکھراں ھمے ٹیہہ چُشن شتہ ءُ چُشن درکپتہ البت کہ ھواں گال انت مڑد کہ توکل ءَ میڑینیت کاراں وت حُدا جوڑینیت۔

بَشارت

بِیا اِت منی بیل ءُ یلاں

ٹِکے جتغ جوریں بداں

زَڑد گَشتغاں چو تیژغاں۱؎

پرواسطہ ءُ پُھلیں ہمبلاں

’’دودا ‘‘ ءِ مہران ءَ زَراں

’’اسماعیل ‘‘ ءِ شیرازی لُڑ ءَ

’’میرزا ‘‘ ءِ میان ءِ کَپڑ ءَ

سُمین ءُ زین ءِ گوبر ءَ

’’دودا ‘‘ گوں ھفتاد کُنگرءَ

قئور۲؎ اِنت ماں سیاہ ڈن ءِ سرا

یکے نہ گِنداں ظاہر ءَ

گوں کئے دلی رازے گُشاں

بیاتو منی نوکر یلین!!

شیرین ’’نخیفو ‘‘ زحم جنیں

حال ءُ دلی رازے گُشاں

دوشی ماں وختے نیم شفاں

————————————————-

۱؎  ۔ تیژغ: تیجگ گلئو۔  ۲؎ ۔ قئور۔قبر۔

آتکہ منی برات بنگویں

نشتہ منی راستیں کَش ءَ

’’دودا ‘‘ گوں شیری ملغاں

گوں مُندری دست ءِ ٹِلغاں

دَستے بہ شپتیش ماں گوئرا

نگراں مہ وی، بند خاطر ءَ

حون اوں سر ءُ نیم گِپغاں

پُھلیں میاران ءَ بڑتغاں

باغیں بہشت ءَ رپتغاں

منی پنت ایش اِں

سانگ ءَ مہ زیر ژا دژمناں

تران ءَ چڑو جوریں بداں

آخر کہ ردبئے تہ شِّدءَ

آ مڑد کہ زالان ءَ گِرنت

بیزار۱؎ شہ مالاں نہ ونت

نَیے کہ بیزار وتی مالاں کننت

آگاروتی حوناں کننت

آ مڑد کہ حونان ءَ گر اَنت

داراں پہ سر ءُ بڈاں چن انت

زالش حضوری نوکر انت !!

آ گار چڑا زالاں کننت

بیزاروتی مالاں کننت

دُرہاییں شفاں آھاں کننت

پہ دُژمناں نیشاں دُرش انت

براتش گشینیں گونڈل انت

برازتک شِلیں خنجرانت

شیریں  ’’نخیفو ‘‘ تئی جُغیں!!

مں کہ جواو گردینتہ پدا

اودا پہ  ’’دودا ‘‘کُنگریں

آ روش تو کہ کُشتغ ئے

اودا ماں گرم آف ءِ ڈل ءَ

’’سمی ‘‘ ءِ گوخانی اَڑ ءَ

من وت کِسانغ بیتغاں

تئی ملّھ ءِ پداگوں کپتغاں

گوئشتہ تو  ’’بالاچ ‘‘ برئو پدا

نیں حونانی پول ءَ تو کنئے

من کہ پدی ءَ گڑتغاں

————————————————–

۱؎  ۔ ایداں بیزار ءِ مطلوانت۔ بھیڈیانی شرط گوئریں بیزار شرط ڈئولا مالانی گارکنغ ۔

پہ زھر ینی ءَ رپتغاں

تئی مرگ ءِ سوغاں گپتغاں

باھوٹ شاہ ءَ رپتغاں

’’شاھباز ‘‘ ءِ کوٹ ءَ نشتغاں

شاہ ءِ پکالی۱؎ بیتغاں

ھلک ءِ شِنک چارینتغاں

من میتغاں چُنڈ گپتغاں

چیلک ماں گُٹّ ءَ لوپ کُتہ

داں ھژدھمی سال ءِ سرا

من رُستغ ءُ مڑد بیتغاں

تیر ءُ کمانوں زُڑتغاں

ماخ ءُ  ’’نخیفو ‘‘ بیتغوں

ماں دُژمناں ایرکپتغوں

گیست کُـشتغنت تیغ ءِ رہ ءَ

گیست گوں دوگوشیں خنجر ءَ

دہ گوں تفرزین ءِ رہ ءَ

دہ گوں مزن ٹپیں لڑ ءَ

 

————————————————–

۱؎ ۔ پکالی: آف ءِ ڈھوخ، سراگوں مشکانی زیرخ۔

سوھرنگ ءِ حون ءَ میزر۱؎ انت

پَردانی دی تئی جُست ءَ کناں

تئی چُکان ءَ گِنداں سیوغا۲؎

دوست ءِ زئیفیں گرئیغا

بژ م اَنت من ءَ ماں خاطرا

چوش کناں گوں دژمناں

چوکہ بانز گوں کپوتی ولراں

گرم گوں تنکیں چِلہراں

بُز گوں کہیری ڈنگراں

میداں گوں مچھی آں کُتہ

ھوکاں کتہ گوں ارزناں

گُرک گوں مزن چیڑیں جڑاں

من گوں بداں ھنچوش کناں

’’دودا ‘‘ تئی جوریں دژمناں

داں محشر ءَ آسے روخ کناں

سوھرنگ تہ ’’بیورغ ‘‘ ءَ بہ زیر

بیاری ھواں ڈن ءِ سرا

گورم ھواں ھند ءَ چَریت

————————————————

۱؎ ۔ میزریں حون ۔تازہیں حون ۔ذغریں حون(غربی)  ۲؎ ۔ سیوغ ۔چوری، یتیم لاوارث ،کُدغ۔

پہنادے  ’’دودا ‘‘ ءِ گُزیت

دینارزئی شیر بچکاں!!

شوادیت کہ  ’’دودا ‘‘ زاہرن اِن

تیرے نخشیغ ءَ جتیں

سوھرنگ ءِ میرز ءَ لگتیں

’’دودا ‘‘ وت مانتیں پیادغا

دوشی کہ گرنداں گرند کُتہ

گُٹ ءُ پُڑی کل سستغ انت

’’میرزا ‘‘ ءُ زنگی، کاوڑی

دست، دستاں مَنے کھنغ آں

کاڑاں پہ چماں دیتغ انت

انڑزی چوحونی رتکغ انت

آ زر کہ  ’’بیورغ ‘‘ زُڑتغ انت

پرما گُد ءُ کیس ءَ نہ وَنت

نَیے کہ بِر ءُ حُراسانی قباہ

چیلک منی تاب داتغیں !!

بُڑز ماں کہیر ءَ دِڑتغنت

چپی ءُ راستی بِربستغیں

داتیں بِرے باڈیروآں

 

بالاچ ءِ پنچمی شیئر  ’’قولانی بلاہ ‘‘

مالکھتہءُ ’’بالاچ ‘‘ ءَ ماں وتی گالاں چوکہ گوئشتہ۔ پہ وتی بدی ءُ  ’’دودا ‘‘ ءِ جوریں دژمناں  ’’بالاچ ‘‘ءُ جنگانی جُغیںنحیفوءِ زحم زھرنیں حاضریں ملکمیت بیتو رتکغت۔ تہ ھمے کُڈھ گل ءُ چاری روش روذینی پیشغ ءَ گوں روشے ماں  ’’حادی کنڈغ ‘‘ ءِ ریس ءَ ھنگیں رمغے چیچاری ءَ دیتہ اش۔ زانتہ اش کہ گوں رمغ ءَ ضرورچم دارے دی گون بیت۔ دل ءَ تنڑتہ اش مئے گیست ءُ یکمی ھمیش اِنت کہ موت ءُ ملکمیت ءَ زڑتو ایدا آڑتہ ۔مسک ءِ پَلوّ کتو دڑانا چارءَ کنانا لاف گھسکائی چوکہ جھٹ ءُ ھتیار دھک جنغی جاہے آتکغ انت ءُ دانی پہ جھٹ پیلوی ءَ نہ اَمر ستغ تنت کہ مال چاری ءَ قذرتی بیکسی بھیروکتہ۔  ’’بالاچ ‘‘ ءَ گوں چمانی سرینغ ءَ پجہّ آرتہ کہ مڑد ’’ایسُف ‘‘ اِنت۔

’’ایسُف ‘‘ بالاچ ءِ چڑو سانگ بند نہ اَت۔ کمیں امسروئی خاطرداری ے دی ماں وَت پہ وتاں دیری ییں استت اش۔  ’’بالاچ ‘‘ ءُ گنڑتہ کہ چی نئے زحم لشکراں جتو بُڑتہ ءُ نے کہ بدی ملکمیت ءَ یہ روش کتغنت۔ چُکی سنگت ءُ زامات اِنت، گوھار ءَ رن کُت نہ خناں کہ ماں موتکان کرامی تہ منی تیغ ءُ بالاد ءَ پہ پٹیت۔ براتی دیریں دھیرو تہ اوّل نصیو نہ بیتغ انت یے۔ نیں جود ءِ سیغ ءُ رَنی ءِ داغاں تہ مہ دیانے۔  ’’ایسُف ‘‘ ءَ نہ کُشاں۔ دئوربلوچی ءُ باری شانانی ءَ تنت دیرتک ءُ دیر دھیانے اَت چوکہ بلوچی متل اِنت  ’’شف کہ تہار اِنت دی مات ءُ گہار ساھرانت۔ ‘‘ سلام علیک والیکم سلام! دوحونی ءُ جوریں بدی، زامات ءُ و سرزاتک، دیری ییں امسرو، دراہی، وشاتکی حال ءُ احوال،  ’’بالاچ ‘‘ ءَ کہ  ’’ایسُف ‘‘ یارمنی دستاں پہ تئی کُشغ ءَ نہ گپتہ۔ تراکُشتہ نخناں پچے ؟ آنہی ءَ بِل نیں یک کارے کن۔ بیاھردوییں سئے ییں سی پارغاں نیام ءَ کنوں، زحم ءَ زیارت کنوں، بدھی ءَ بندوں کہ تو مئے حال ءَ ماں دیرو ءَ یاتی کس ءَ اصل نہ دے ات۔ چونئے کہ تو ڈھلاییں مڑدے ئے۔ بلوچے ئے۔ مئے سرءِ واژہ ئے۔ نامی ییں بلوچے ئے۔ مڑد بیڈغ بندوخ پہ حون ءَ روااِنت ءُ نئے کہ مڑد مڑد ءِ سردار اِنت۔

زحم چہ جُتک ءَ کشتو ھڑدوییں مڑداں زیارت کتو گون تیغ ءَ سوغند زُڑتو بدھی چوڑی کتہ۔ایسف لڑتو گوں وتی ھنگیں رمغ ءَ شُتہ،  ’’بالاچ ‘‘ ءُ نخیفو آتکو ماں وتی روش ءِ اپتاری کُڈ ءَ پہ روش ءِ ٹبغ ءَ ھیل بیتغنت۔ دیروختے  ’’بالاچ ‘‘ ءَ کہ دل ءَ چُنڈانا گنڑیں کتہ۔ سوئبانی سوئب انت۔  ’’ایسُف ‘‘ اگہ قول ءُ بدھی آں مہ جکیت ءُ ساکہہ ءَ لانگو دات بُرئو ماں دیرو ءَ حال ءُ ڈاھ ءَ پرینیت ؟ گڑاچڑوییں پندھ اوں ماں ھڈ ءَ نہ اِں۔ نواں آلم کوڑی بی، بیٹر چرینی دستی کنت ءُ کُشیت۔

’’نخیف ‘‘! بیاکہ کُڈ ءَ بِلّوں گوئرے پوھغے کنوں، بروں ھلکانی سرا چو کرگز ءُ ڈھونڈھی چاری بوں، بو ءَ کشوں نواں باریں ژا  ’’گوژداں پیغوں گراں بنت ‘‘۔ آتکو ماںنشتغیں مڑدماں دوییں ھمدلیں جنگانی سنگت ءُ ساہانی سوداغراں ھلکانی گُرءُ گیغ گپتغنت۔  ’’ایسُف ‘‘ ءَ گوں آتکن ءَ وتی لوغ ءِ بانک ءَ حال شریخ کتہ۔  ’’بالاچ ‘‘ دی اشکتہ، زانتہ یے ھو، بلیں اے مڑد ءَ کہ وتی لوغ بانک ءَ گوں دی حال شریخ کتہ تہ ایشی ءَ حق و شک ماں دیرو ءَ دی ڈاھ ریتکہ۔ مڑدانی ھوئر اِنت۔ قول ءُ اقرار اِنت۔ مڑد کہ وتی ھوئراں نہ جکتہ تہ گڑادف و…ءَ پرکھ چی نیستنت۔  ’’بالاچ ‘‘ سرداں پادی ءَ سُتکو کرڑبیتہ۔ جواں مروشی سَجلیں ڈاھ اِنت۔ اغہ دیروّ ءَ میل ءَ نہ خنت پرگُـڑ دی حاضری ءُ شیواری ضروراستنت۔ مروشی اغ گیغ نہ اِنت تی شفے بھیڈی ماں ڈبراں کاینت ۔پرنیں  ’’ایسُف ‘‘ حون تئی گُلگل کنغی انت۔ زڑدیں دیغرے ٹوری مرمریں آسے بالتو ہوادغیں پُھری پھرلیٹیں کوکی ے ھلارو کتو دوییں ہمبلاں جُگ لوڑھ کتہ۔ آتکو مں چاری جیداں ٹوھو بیتغنت۔ زمستانی ییں سالی شف گوں املسیں جیہراں بازیں، ٹوہو ءُ چاری آں وھاوءَ برنت ءُ کرشک کننت۔ دانی دیروءَ بینگ ژامان آئیغاں نہ کپتغ تنت ءُ ہرّغیں رانڈھوماں لیحفانی توخ ءَ کرشکی اَت۔ اُت آتمیں دریاے، اللہ بادشاھے، بیتہ گلزمین ٹِکی بادشاہ : ؟گیدی قصوانی دئی ءَ گوں چُکاں بستغی اتنت  ’’بالاچ ‘‘ ءَ زحم ءِ مشت گوں انیشگ ءَ ٹیک داتو بازیں چارءُ گوئز وابی آں  ’’بالاچ ‘‘ ءِ وھاو بُڑتہ۔ مودتہ جنگانی  ’’نخیفو ‘‘ ءَ کہ براھندغ پَئوراں (مُچیں پَئور) آزمان گپتہ۔ شف شتو ماں زاھریں زُرنمباں اِنت۔  ’’بالاچ ‘‘ ءَ ونائی (سالونکی) گہیل کنان  ’’ایسُف ‘‘ ءِ کُل ءَ کرکتہ۔ گلزمین چوچُکی نازرکی ءَ پاریزانا آتکو ماں رمغ واژہ ءِ ڈنگراں پادداتو نیٹ ماں کُل ءَ سرجتے۔ لحیف لیٹینتو جغر بُریں تیرے گوں گوئرپاند ءَ اڑا ئینتو سرنا سرائری ژل کتو یلوداتے۔ تیر ءَ  ’’ایسُف ‘‘ گوں اوچنڑءُ چتکانی تغڑد ءَ چو سیحی پوئتہ۔  ’’ایسف ‘‘ اے وھاوگوںآ وھاو ءَ گون کپتہ۔  ’’ایسف ‘‘ ءَ قولانی بلاہ زُڑتہ۔ ھمے حال ءُ پیرا اِنت  ’’بالاچ ‘‘ ءِ کڑدار ءُ شیئرانی۔ ہمیشی سرا  ’’قولانی بلاہ ‘‘۱؎

————————————————

۱؎  ۔ مئے بازیں ھمے رنگیں دغریں براھندغ استنت کہ ترجمہ ءُ تاریخاں ھوار کن انت۔ ساگی ییں براھندغ کہ آنہی پچار مااول ماں پدی تاکدیم آں کتہ۔ آنہانی مضمونے اغدے بالاچ حسن گورگیژ ءِ سرا آتکہ۔ ’’ ایسُف ‘‘ ءَ  ’’بیورغ ‘‘ ءِ زامات ڈسیت۔  ’’ایسُف ‘‘ وتی لوغ بانک ءَ حال دات کہ بالاچ ءَ من ءَ ڈس داتہ۔ آ کئیت ءُ ’’بیورغ ‘‘ ءَ کشیت۔ گہارءَ برات کشّ اِتہ ءُ مڑدآنہی ہند اواپینتہ، بالاچ ءَ ناپوہی ءَ ایسف کُشتہ ءُ بالاچ گوں ایسف ءَ راہ گزی تریٹتہ۔ نیں براھندغ ءَ کئے پوہ کنت کہ بالاچ ءِ جند ءِ شیئر ءُ گال ھمے ساگی ییں شیئر ءَ چے گشنت۔ آ گریو کہ بلوچی نہ زانت چیاسئی انت۔ بلوچ براھندغے ءَ چغل داتہ ءُ پچے چغل داتہ یے۔ آ مڑد ءَ لکھتہ گوں بالاچ ءِ شیئرءُ گال ءُ براں ترجمہ یاچے بھوگ چتر، نارواکتہ یے۔ اغہ آنہی ءَ دی گراوں تُہ پیرا دراژ بیت۔ ڈسوخیں بلوچ ءُ لکھوخیں بلوچ براہندغ دل ءَ دست ایر کنت گڑگشنت کہ آہاں پچے ھمیرنگ لکھتہ۔ سمی ’’دودا ‘‘ ءِ مہمان ات۔ باھوٹ پہ براھندـغ ءِ ترجمہ ءَ مہمان اِنت۔ مزن چیڑیں جڑ براھندغ ءِ ترجمہ اِنت  ’’اونٹنی کے بچے ‘‘۔ بر پوترو ءِ ترجمہ اِنت پتر۔ گرا اغدے ھندے ءَ (انبارش بے ھوشیں گرانت، بُڑز یں ھشی اِش بادگیر انت۔ آ مڑد کہ حوناں ءَ گرنت، واب اش تلارانی رہ انت) اے گالانی ترجمہ چوش کنت  ’’بلند چٹانیں ان شیردل بہادروں کیلئے انمول خزانے ہیں جو جواں ہمت اپنے خاندان کے ناموس اور خون کا انتقام لینا چاہتے ہیں وہ اِن چٹانوں کی تیز نوک چوٹیوں پر سوتے ہیں ‘‘ نیں کئے ڈسی براھندغ ءَ گر، اشی بادگیر شیردل، بہادرءَ نہ گوشنت۔ حون، خاندان ءِ ناموس نہ اِنت۔ تلارانی زہ نہ بلوچی لئوزے۔ بلوچی لئوزتلارانی اِنت ءُ تلار چوٹی نہ اِنت۔ بس پڑھی ڈیمز ءِ کتاب ءَ، پول کتہ یے مئے جند ءِ براھندغے ءَ۔ قلم زڑتو چڑو بلوچی معاشرہ، شد، دودءُ ربیدغ نہ لتاڑتے چوکہ ماں پیرا لکھیت بلکہ زبان ادب ءُ بالاچ ءِ شاعری ءُ آنہی فن گوئیتو گوئستہ۔ آخر گوں اے قوم ءِ تاریخ ءَ ھمکر ملنڈ ءَ ژا براھندغانی مطلوچے انش ءُ پچے ھمیرنگ ءَ کن انت۔ چڑوہمیش اِنت کہ بلوچ پڑھتغیں براھندغ وتی گوئز وری آنی جند ءِ شھید انت۔ قلم اش پُرشتہ۔ ہرملنڈے، زائے، دشنامے، کسے لکھی چُپ انت۔ ھمیرنگیں پیرا ءُ ترجمہ انت کہ جَڑ،ہّر انت۔ گر،اشی، بادگیر، بہادر،شیردل اِنت۔ باھوٹ، مہمان اِنت، تلارتلدر انت تلار چوٹی اِنت  ’’ایسُف ‘‘ ءَ وتی لوغ ءِ بانک ءَ حال داتہ آنہی ءَ وتی برات کِشّ اِت ءُ ساگی ییں وتی مڑد  ’’عیسف ‘‘ کہ  ’’بالاچ ‘‘ ءَ گوں درائی بند اِنت۔ زال ءَ آڑتو بلوچ مڑد، بیوس، معصوم، ناپوہ، شیر دفیں چُک ءِ ڈئولا  ’’بیورغ ‘‘ ءِ درائی ھندا وافینتہ ءُ ’’ایسُف ‘‘ کُشتہ جیتہ۔ آ رنگا تہ پیرا سرا گردان دُنمب ءَ، ناپوھی، نازانتکاری ءُ لکھوخ ءِ جند ءِ بے وسی آنی پیرا اِنت ایدا ماھچو کمڑوییں گالے دولکھتہ پیلویں ردیں پیرا ءُ وت گھڑیں ترجمہ بہ گندت۔ امروز کراچی ۴جنوری 1960ء ءِ سنڈے ایڈیشن ءَ  ’’سلیم خان گمی ‘‘ ءَ ساگی ییں براھندغ اِنت سیدکامل القادری کہ دانی بلوچ قوم ءِ نہ تُمنانی تاریخ ءَ ژا ھیوگ بُلر ءِ انگریز ی ءَ ترجمہ کتو لکھغیں۔ ’’ کیا بلوچ نمرودی ہیں ؟گندت ساربان مستونگ اخبار ءِ اشتہار ءَ بس ھواں کارنت کہ نندھڑ کا نیغ ءَ ہر کسی دل کڑو بیت  ‘‘

قولانی بلاہ

بلہے بات ائو باز کُشیں کھیا

لدّو ءِ برِانی سرءِ سوغند

کمبریں گوچان ءُ کش ءِ کلی

گون انت گوں حونانی حُداوند اں

پھیری ماں  ’’حادی ‘‘ کنڈغ ءِ ریس ءَ

’’ایسف ‘‘ گوں ھنگیں بُزگلے دیتہ

نیامغ ءَ سیپاریں قرآن داتہ

داتغنت قول ءُ گپتغ انت اقرار

قول گوں پُلیں اسپر ءَ داتہ

ٹنگے گوں پیژدارءَ کڑی ئیغ ءَ

مں کہ ژا تی موژانی دل ءَ زانتہ

بیا ’’نخیف ‘‘ گوئرے پوھغ ءَ بلّ اوں

’’ایسف ‘‘ روت ءُ باڑت مئے حال ءَ

کاتکاں داں کُلانی ہویل ءَ

گلزمین نازرکی بہ پہریزتوں

ڈیلوں ماں تنکیں جاگہے ھند دات

جکت! گونوں گیغاں کتوں نگاہے

دریپگ ءَ کُنڈ  ’’ایسف ‘‘ ءُ بوراں !!

’’ایسف ‘‘ ءَ حال گون آتکن ءَ داتہ

بیگہی وھشیں وھاو کن اِت بیلاں

کہ تی شفے بالاچ اِنت شوئے مہمان

جانوں ماں سندھی نرمغاں سُتکہ

روش بُرئوت زڑدیں دیغرے جَہل بی

روخ کت ٹوری مرمریں آسے

پَک اِت ماپُھر لیٹیں پُھرانی یے۱؎

پُوپلی بھورینتہ من ءُ بیلاں

گیشتر گوں جنگانی نخیفو ءَ

داں دمے صئورکن سرمنی ہیسی

شف زمستان ءِ جیہزاں بل انت

ہرّغ۲؎ ژا ہالوکاں۳؎ زمیں  بیاانت

لَدئو ءِ بینگ۴؎ ژا ہردمیں جھٹاں !!

پالوے۵؎ پیلوش۶؎ انت کرغ شوشیں!!

ماں لحیفانی دامناں کرشک بنت

ٹیک من پُھلیں اسپر ءَ داتہ

دل منی مُرگی وھاوّ شُتہ اودا

من ءَ پادکُتہ جنگانی  ’’نخیفو ‘‘ءَ

پادا ائو ’’بالاچ ‘‘ کہ وخت تئی بیتہ

شف ھواں جنگانی درشاں آتکہ

———————————————–

۱؎ ۔ پُھر لیٹ ۔کوکی مڑوگی  ۲؎ ۔ پیریں رانڈھو ۔وسی ۔نِکو ۔بُّلک۔  ۳؎ ۔ ھالوک :ھلمہ ۔جھٹ جھنپ   ۴؎  ۔ بینگ ۔کچک ۔(غربی)  ۵؎ ۔ پالو۔گُہر ۔ساڑتی  ۶؎ ۔ آسی جھریت ۔لنب مان آئیغ۔

چو من ءَ اولی عاقلاں گوئشتہ

عاقل ءُ سریال ءُ خبر داران

گہتریں۱؎ مڑد ماں میڑو ءِ نیاماں

باھڑیں تازی ءِ ءُ وتافاں

کرکُتوں سالونکی اووّکُلّے

پادوں ماں زِوریں ڈھنگرے داتہ

بُرّ اِتوں کُل ءِ بانزری راستیں

کانٹک۲؎ لیٹینت اوں لحیف لعل ءِ

کَش اِتہ ماسوھاں داتغیں تیرے

آسن ءَ کئیل اَتن کواں سانڈیں

پاند گوں گوئرپاندا اڑاینیت اوں

دریپغ یے سیوانڑی جُغ ءَ اِشتہ

گوں لحیف و نرمغیں دوتک۳؎ ءَ

من کہ ژا موجانیں دل ءَ زانتہ

اِش ءَ ژا مسکیفاں رہاینیت یے

اے دنیا اشتو آں دنیا گپتہ یے

آسن ءَ ششکانیں تغڑد گپتہ

رپتغاں گمراہی نغوشانا

———————————————–

۱؎ ۔ گہتریں ۔شرتر۔جوان تر ۔۲؎ ۔ کانٹک ۔چنڈ۔دامن ۔پہناد ۔ ۳؎۔ دوتک ۔دوشغ ۔جَر ءِ دوشغ۔

 

’’عومر ‘‘ ءَ پاھنادی جتہ گوانکے۱؎

ائو مڑاہانی مڑدکشیں  ’’بالاچ ‘‘

اے جنی سانگے نشتغ ات گوئرما

ناغمانی ءَ گونڈلاں بستئے

ماجواوّے پہ سرجماں داتہ

’’ایسُف ‘‘ ءَ قولانی بلاہ زڑتہ

حال پہ لوغی مڑدماں داتہ

آ مڑد کہ پنتاں انت جنانی ءَ

آخر ءَ دف بوژانت وسرکانی

باج ژا میریں  ’’ایسُف ‘‘ءُ ڈھال ءَ

کئے وتی موژانیں دل ءِ حال ءَ

دات پہ سیاہ ماروارتغیں زال ءَ

مارا ژا کسے کہ  ’’ایسُف ‘‘ ءَ لوٹیت

گوں من ءُ جنگانی  ’’نخیفو ‘‘ ءَ

پرمنی موڑتیں جابہ ءِ نیامیں

ایش نیں گوں آسانی میدانیں

ڈکھن ءِ ساڑتیں کوش ءِ منتاں مناں

کہ بیااِت ماں پَٹے ءَ گہانچ ئیغ۲؎ ءَ

——————————————–

۱ ؎  ۔ گوانک۔ توار۔ کوکار  ۲؎  ۔ گہانچ ۔گہانچ مُرگ ءِ نام اِنت کہ بلوچ آنہی ءَ جرکغ، چپی راستی گوں سوان آں کننت، گہانچ ءِ سون ۔گہانچ ءِ پَٹی ءَ ژا بلوچی شاعری پُرانت ۔

بالاچ ءِ ششمی شیئر اِنت  ’’بئیدژ ا  ‘‘

 

اے  ’’بالاچ ‘‘ ءِ پدی شیئر اِنت (چونیا بالاچ ءِ بئید ژا ششیں شیئراں تی دی ولّرے شیئر گوں ما استنت۔ پراے دھکی چڑو ھمکر دئیغا اوں کہ شوئے اگہ انت) ہمے جنگ ءُ جھیڑو، زحم ءُ موتک ءُ وتی کڑداری پیرا اِنت یے۔ماں اے شیئر ءَ دی جنگ جھیڑواں دیانا نیٹ روشے  ’’بالاچ ‘‘ وت دی ماں تراِ تہ۔ مڑدواریں  ’’بالاچ ‘‘ نیٹ ھندی آں چڑتہ۔  ’’آمرد کہ شہدان ءَ ورنت جئوراں ضروربہر کننت ‘‘ بالاچ دی جئور بہر کتغ انت۔بلوچی زبان ،ادب ءُ کڑدار پہ ھکو ھکو ءَ چُپ بیتہ ۔ ’’بالاچ ‘‘ گورگیژ ؟ھااَدا پوہ بیغاں، اشکنغاں! بالاچ گورگیژ، بالاچ، موت ءَ ژاکوڑی ءُ اژماپُل اِتہ۔

 

 

 

 

 

 

 

 

’’بئیدژا  ‘‘

’’بالاچ ‘‘ ءَ حلال بات انت پہر

جوریں دُژمناں بیت انت زہر

ہرروشے کنئے! گوں راج ءَ قہر

مات پہ پُسئگ آں حیران انت

گہار پہ چوٹ بروتیں برات آں

وَسی پہ وتی زامات آں۱؎  !!!

کاڑ پہ سملّیں قولی آں

من پہ سوھرنگ ءُ  ’’دودا ‘‘ ءَ

آسے ماںلد۲؎ ءَ ماں داشتوں

شست ءُ شش بلوچ کُشت اوں

نشکوں ماں جہان ءَ اشت اوں

بئیدژا۳؎ حاجی ءُ درویشاں

بئیدژا گوانزغی ییں طفلاں

بئیدژا ٹامراں سیاھیناں

 

 

———————————————-

۱؎  ۔ زامات: داماد  ۲؎  ۔ لد: جھنگ ۔جنگل   ۳؎ ۔بئید:ابئید۔باج ،سوا ءِ ۔

بئیدچہ کارسرانی جُتکاں۴؎

بئیدژا لیڑواں زونگیناں

بئیدژا سریمغیں میہی آں

اے مُرگ کہ شفاں نیم بال انت

’’بالاچ ‘‘ ءِ کوان ءِ تیر انت

سانڈش پہ گشین ءَ زیرانت

گوخاں میڑ کُتغ ماں ھلکان

ژا وھاوّ ءَ جہہ جتگ نیاڑیاں

کُلّ ءِ سچویں  ’’زری ‘‘ ءَ

وشّ وشّ ءَ گوشنت گوں جوداں

بس کن کہ دریپغ اِں بالاچی

کُت اتے گوں  ’’ایسف ‘‘ ءَ آں روشی

دوست ءُ دُژمنان ءَ شوشی

مڑد ءِ زاھرغ ءَ جوشینی

نامڑد ءِ دل ءَ تراھکینی !!

 

——————————————–

۴؎  ۔ جُتک ۔زحم ءِ جُتک ۔یک (تا) دو : جُتک ۔

بانک سیمک

بانک ھَڈ ءَ کئے اَت، نتھا کئے اَت ءُ پکو بُودنی اَت ءُ تاں وخت ءُ باریاں کوڑی ءَ مسک داتہ یے ؟؟ مادانی ایشاں ژا یکے ءِ جواوّ ءَ دی پہ دعوایے بکتہ دات نہ خنوں پچیکہ اے دانی ماں تاریخی تہارشونیں مُژاں اندیم ابدین ءُ انسانی لاتماہیں شموشکار یانی تلاں اوڈھر انت۔ مادنے وخت ھٹکوںچڑوداں بانک ءِ جند ءِ گالانی رئی ءَ ژا پیرا ءِ سرا گروں۔ بانک ءِ زوان، تشبیہءُ بازکمیں ڈیہانی پچارھمکر بومیائی ءَ وت کنت کہ است روش آسانی بلوچے اَت۔  ’’لاھڑی ‘‘ءُ کوہ ماران ھڑدوییں روش آسانی بلوچی ڈیہہءُ جاگہانی نام انتءُ  ’’لنڑئو، شانک ‘‘ ، شہیدانی زیارت، اے پکو انت ؟ ماچو گوئنڈ یں پٹ ءُ پول کتہ، بلوچی پول پُڑسی ءَ وس کتہ پردانی ماں وتی دل ءَ گوں ھچ پیرا ءَ ماسئی نہ ویتغوں پچیکہ ہرپیراے براھندغے ءَ کہ مارا داتہ آ ژا سئی زانتی ءُ پیلویں حال ءُ حقیقت ءَ ودھی، وتی ءُ وتی دل ءِ بھوپائی ات۔ پمیشیا مادانی پچاراش دی نہ خنوں دوانکو کہ وتی ءُ بنگویں براھندغانی جُہد! روش ءُ ہر بادے باڑت تاریخی مُژءُ لاتماہیں شموشکاریانی تلاں پدھرا لیٹینیت داں ہموداں کہ نتھا ءُ بانک ءِ تعلق اِنت تہ مژاروییں حالے گوں گالاں گوشیکہ داں پیلویں پیرا ءِ سندھو ءَ ھمیرنگ ءَ دات کہ سالونک دروشمیں نتھا، بانک ءِ حق شرعی جوداَت پردعوائی نہ۔ پچیکہ ماں بانک ءِ گالاں چیزے ھمیرنگیں اڑتغیں گرنچانی نیمغا گو ں چم ءِ پینز ءَ نشک ءُ میچ انت کہ گوئشتہ نہ ئیت کہ نتھا جوداتے یابراھندغ؟ وخت ءِ باروا البت بتونی گوئشتہ کئیت کہ مئے ءُ بانک ءِ نیام ءَ ودھی ءَ ژا ودھی ھمے چیار پیڑھی صدسالءِ گوئنڈیں پندھے مان اِنت پچیکہ پہ ھمیشیا گوئر ماتاریخے استنت ؟آ تاریخ اِنت بلوچی ادب ءِ تاریخ کہ آنہی ءِ شاعری، کہنیں گیدی قصو (لوک کہانی)، دستانغ ءُ گیدی ڈیھی (لوک گیت) گیدی متل آنی ھمکریں زِرانی ادبی تاریخے ماں بلوچی ءَ استنت کہ منی دل شیت آنہی ڈونگھائی ءُ تلو ءِ پُجغ ءَ پہ پیڑھی آنی پیڑھی گزراِنت۔ چوکہ مابلوچی ادب ءِ تاریخ ءِ چنڈغ ءَ شروع کنوں تہ سَر سَری مارا ھواں وخت پھولغی بیت کہ  ’’لاھڑی رتکغیں کوش ءُ چُنی ءِ پچار ماں بلوچی ادب ءَ تاں وختاں آتکہ۔ کہنیں شاعری یا ادب ءَ ماں حریوی موژغ، ڈگھ پورءِ جُتی، سیستان، دیرو ءِ موچی چھاگرانی پنیزاں بزکنغیں۔ پندھاں گِرانا کہ داں  ’’بالاچ ‘‘ ءِ شاعری ءَ پُجوں تہ ایدا ’’ سولیں پوست ءِ چَبوّ بلوچانی بوراَنت ‘‘ (بالاچ ھمے شیئر ءِ دھکہ بازیں تی شاعر ءُ شئیرانی ڈئولا گون نہ اِنت ) ماں روش آسانی بلوچی ادب ءَ شاعری، گیدی قصو،ّ دستانغ، ڈیھی ءُ مَتلاں گوئشیکہ صدسال ءَ ژا دیما ما ’’لاھڑی کوش ‘‘ءُ چُنی ءَ نہ گندوں۱؎۔ اے تہ پیرا انت بانک ءِ جند ءِ بھومیائی ءِ۔  ’’بانک سیمک ‘‘ ءِ شاعری ماں مہمے ءَ گیلہیں نتھا ھندیاں چڑتہ۔ نتھا ءِ گیرءُ ژا وتی ڈکھاں بانک ءَ کہ ژا ڈکھاں آزمان ءِ نیمغا دیم کُت ءُ دیت تہ ھواں ساحتی آنہی خیال بازگُھگھ ءُ تہار، ساھر ا ءُ ظاہریں، وت آزمان ءِ جند ءِ ڈئولا ڈونگھا بیتنت۔ ھمے ڈکھ ءُ ڈونگھاییں گیرءُ خیالاں بانک ءِ شاعری دوسوالی کتو پہ آئوخاں اِشتہ۔ بانک ءِ شاعری چے یے؟ ءُ دھمی پچیااِں۔ ھمے دوسوال انت کہ ژا بلوچ ادیباں جواوّ ءُ شاعراں ژ ا داد لوٹغااَں۔ ماگوئشت کنوں کہ مامروشی بانک ءِ بلوچی ادب ءِ تاریخ ءِ سَرسری دھکہ سوال ٹائینتو پیش کنغوں۔ شید کو پیشا بانک ءُ آنہی شاعری ءَ ژا یک یکیں نہ گوشاں بلکہ بلوچی ادب ناسئی زانت ات۔ کڑدے واقعہ ءُ حالات ماں انسانی دل ءُ ارواح ءَ ہمیرنگیں ھیڑتیں بارغیں لیکھاں کشنت کہ ھواں ساحتے بند ءَ پوہ کت نہ خنتش۔ پرنیٹ ھمے لیک چڑو زند ءَ دی گون نہ اِنت بلکہ داں تھاریں گورءِ لاف ءَ دی سنگت انت۔ بانکءِ حدیثانی تُنی دلیں  روح ءَ

————————————————-

۱؎ ۔ لاھڑی (لہڑی) ماں کچھی بھاگ ءَ یک ھندے ۔رتکغیں گھوٹتغیں کئوش، پادگزار، ہتھیارانی بندءُ موھریں نانک والی  چُنی مشہور انت ءُ اکیلا انت۔

دی ملکمیت ءَ زہم بیتو گونے  ’’نتھا ‘‘ ءِ برئغا گوشیکہ لیکھ دی نہ بلکہ ناچیکیں شیخُراِشتغنت۔ ہرّغیں رانڈھواں ریفینت کہ دیرو ءِ ورنایاں ژا گشین یکے؟ ورنادی بھامبرتنت کہ ائویلی پچے وت ءَ را شنرایاں دئیغا ئے۔ شموش مڑتغیں  ’’نتھا ‘‘ ءَ کہ نیں من تئیءُ آنہی ءِ نیام ءَ زیندءُ موت ءِ گٹ ءُ گنڑ ینبوخیں وڈھ اِنت دوآنکو کہ ماں ڈوبر ءَ ساہ مان اِنے چمبو ءَ دئیے پہ خُشحالیں دلے مارا زندغیں ورناے ءَ گوں ؟

انسانی ٹاھینتغیں زور ءُ ظلم ءِ سماج ءِ رونڈی ءَ ھمے وئیل، ڈکھ، بیوسی ءِ ناچیکیں شیخر کہ آنہاںروش روزینی درماں مہ خن ئے بلکہ براِش گوں بے دڑدیں لاتماہیں وتی سیرتماییں رونڈیاں گھرڈاناءُ پٹانا۔ تہ ڈکھ، دڑد، وئیل، بیوسی ءُ لاچاری ءِ پجیّا زوروظلم ءِ گوات مالی نیٹ شیمک ءَ بیت ءُ ھمے ناچیکیں شیخرسئی اِنت ءُ سوم ءَ زیریت۔ موھل کہ پشنت ءُ ترئکنت تہ آنہانی سُرلواریں زڑدیں ریم انسانی تاریخ، وخت ءِ نارواییںءُ ریائی شرعانی سماجءُ روش روزینی انسانی زند ءَ پہ زور گھڑتغیں رسم ءُ رواجانی دیم ءَ رئی بنت۔ ساگی ییں ریم چوگر نپغ۱؎ ءِ پڑوخی پِڑ انت ءُ وتی رَندانی رَنداںھمیشانی گوناف ءُ انیشگ ءَ پہ ھکو ھکوییں ڈونگھاییں لیکھہءُ داغاں کن اَنت ءُ کل انت پہ آئوخاں؟

بانک ءِ دل دی موھلی رانڈھو ءُ ورنایانی روش روزینی رونڈی آں شیمکئی پاشینتو ترئکینتہ۔ پرآوخت ءِ ہاٹی والی ءُ سلیمیں بلوچی سماج ءُ ژاگزراں پیدایشیں رسم ءُ رواج ءَ لحمیں موھل ءِ ریم شیری تنگ اِتو زوادبوئی ماں وتی چلّا ییں ریش ءُ سرانی گیواراں مشتغ انت کہ داں مروشی آنہی گہار ہمے بُزی داتغیں موھل ءِ ریماں گوں دیم ءَ چرپ کننت ءُ پہ وتی جود ءَتنگودروشمیں، لعلیں بچ ءُ براتی دیریں دھیراں گوں وتی کُمکُمیں انڑساں بانک ءِ گالاں، کہ

————————————————

۱؎  ۔ گرنپغ ۔پڑوخیں مرضے کہ آنہی ءَ ژا رند مڑدم ءِ دیم گرا گرا بیت۔ چیچک۔

آں موھلی ترئکتغیں ریم انتے، گوں زیمراں ماں موتک ءُ پٹغءَ گشنت۔ مروشی ییں نہ کہ من ایشی ءَ دیری ییں بلوچی سماج ءُ ادب ءِ ڈولا گزر نیں نہ انت بلکہ دادءُ دست دراژی گزرنے۔ بانک ءِ موھل ترئک اِتہ ءُ شاعری گال بیتغنت۔ آنہی ءَ وتی ڈکھ وئیل ءُ بیوسی ءُ لاچاری ءِ دانہہ کُتہ، پرچوٹپی ییں  ’’ڈیہوئی ‘‘ گُرتو ہرّغیں رانڈھو ءُ برنگلیں ورنایاں جواوداتہ یے۔ بلوچی ادب ءِ تاریخ ءُ گزر ءَ بانک ءِ گال گوں اَنڑسانی پلو ءَ چکتو گرنچ کتو بستہ۔ آنہی گہاراں سیمکءِ انڑس ہروخت، واقعہ دورءُ باری وتی انڑس کتغنت۔ نامش داتہ موتک ءُ پٹغانی ؟ موتک ءُ پٹغ ءِ سرسری ییں ءُ ماں شاعری ءَ یکیں شاعر انت ماں بلوچی ادب ءِ تاریخ ءَ کہ نام اِنے  ’’بانک سیمک ‘‘۔ انڑسانی بانک ءُ وتی گہارانی انڑسانی ٹیلینوخ۔ پمیشیا ما بانک ءَ موتکانی شاعر گُشوں۔ وختے بانک ءِ شیئر ءِ گال موتکانی انڑس ءَ گوں ھواری کاتک اَت ءُ مروشی ءَ ژا نزیخیں ولرے سال ءَ دی مئے سئی زانتی ءَ بلوچان ماں عام جہاں موتک دروغ کُتہ ءُ نیں بانکءِ گال ماں پٹغی سیغی انڑسانی زیمراَنت۔ داں مئے وخت ءَ گُشیکہ ماں  ’’مری ‘‘ ءَ موتک ءِ رواج اَت پرچکی بازیں گیرانی ڈئولا ماراماں موتکاں کونجی کرامغ وتی سری گیر ءَ نہ بیت ماکہ گیری بیتو بانک دیتغنت ماں سیغ کوش ءُ گندل مئوتی مرگاں تہ نیں پٹغ اَت۔ پرماں بلوچی دودربیدغ، رسم ءُ رواج ءُ کلچر ءَ موتک ءُ پٹغ ءَ چڑو مزاییں پرکھے نہ ات بلکہ آ تاریخ اِنت ہریکے ءِ ماں وتی ھندا وتی دورءُ باری ءِ۔ موتک پہ زحمی مئوت یا کُشتغیں ءَ کُتش۔ پٹغ روز اَت گندل مئوت والیانی (۱)

—————————————————

۱؎  ۔مئوت ءُ پٹغ است ھڑدویین غم، سیغ ءُ گزر ءِ اظہار انت۔ پرماں گوئستغیں بلوچی باریاں ماں ایشاں ذہنی ءُ عملی زمین آسمانی پرکھ ات۔ برنگلیں ورنایاں ماں شاعری گالا ں بازیں ھنداں دُعا لوٹتہ کہ حدا منءَ موتکی موت ءِ نصیوّ کن ئے ؟ ژا گندل ءِ مئوتی پٹغ ءَ ‘‘۔ تہ موتک پہ جنگ یا تی ییں کشتغیں مڑد ءَ کُتش ءُ پٹتش پہ وت مریں گندل مئوتی براھندغ ءَ۔ پچیکہ موتک ءُ پٹغ ھڑدوییں گوں ادب ءَ دی تعلق داراَنت تہ ماجہل ءَ ہیٹرتیں پیراں دئون اِش۔ آ رنگ دی سماج ،کلچر، ثقافت ءِ دعوا کنوخیں براھندغاں دی پہ ؟کہ آ اے سماج، کلچر ءُ ثقافت ءَ چے چے نام دے انت ءُ شموش اَنت کہ ایشی سماج کلچر ءُ ثقافت ھمکر پیلو ات ءُ پیلو اِنت کہ مئوت دی بہر اِنت گوں سوب ءُ واقعہ آں۔ برنگل ریشیں ورناکہ ماں جنگ ءِ پِڑ ا زوریں تیغ ءُ گوئنڈلانی تپتغیں تیراں چو گیشنی ترنگڑ ترنگڑ کتنت تہ حوناں ژاسوھر سوھریں مڑدغ کاڑت ایرش کت۔ بانکاں سات کشت سُندور گیواریں گوئپتغیں سرگیسو کُت، شارانی پلوّ اگوں یک دوھمی پلو ءَ گرنچ دات، مڑدغ ءِ چیار ماں کنڈی شُتنت چو کونجی ایرنندی حپران ءُ سیغی گالاں کرامانا۔ ہمے گالانی نام ات موتک، ءُ چرئغ ءَ کُتش موتکی پھیری۔ ماوتی سرا یانہ دیتہ یا گڑاچُکی وھاواں شموشتہ حون ءَ ژا سوھر سوھریں برنگلیں ورنایاں ءُ بانکانی کونجی کرامغ۔ پرماژا مات امسردییں ماتے ءَ کہ آ ماں موتکانی وختاں وت گوں کرامغاں گون اَت، سوال کتہ آئی موتکانی بہیر چُشن اِنت ماراڈسے ؟آنہی ءَ وتی واڑت ءِ باری ییں انیشگ ءِ کرشک چو کڑدی کرشک کشتو، گوئشیکہ انیشگ چوترونڑ ءَ بہیر کتے۔مادل ءَ گنڑتہ بلوچی مات زہر گپتہ۔ ساڑتیں ساہی یے کشتو گوشتے ھااَبا منی بچ !من ترا بہیر ءَ ڈساں۔ گوئشیکہ بانک سیمک ءِ گال سردُنمبی گزری حرف حرف یے گون دیانا کہ سرائر کتے ۔تہ باور ءَ بیارت براھندغاں کہ من حیران حُشک بیتغاں کہ اے بہیرتہ زند ءِ سروزانت ءُ من کہ داں وتی زند ءَ ہرچیزے بہیر ءُ آنہی سروز کہ اشکتغت آ تہ دروہ اِنت۔ پہ زند ءَ ہرچیزے بہیرءُ آنہی سرود پہ زیند ءِ وھاو برغ ءُ پرآمغ ءَ ؟ اے سروزمں یک دھکے ءُ پہ ساھی ءِ  بِر، گزر، کلچر، تاریخ ءُ وخت ءَ اگا کاریت ایر کنت۔ پیریں مات روئغات گُشانا،منی چم آہی دیما ٹک اتنت۔ گوں گال ءُ گیر ءَ جاھے آنہی کرشک ءُ کرشکوییں دیم کورمژارو بیت جاھے کڑتہ ءِ کرشک ماں انیشگ ءَ کرشک بیت انتے۔ جاھے اغدے بُشکہ دفی بتکنت یے۔ من ءَ دل ءَ  ’’چے کہ آ وت ظاہری ءَ  ‘‘معلوم بیئغات کہ پیریں مات گوئستغین ءَ او دی گوانک اِنت۔ پہ پمیشیا نہ کہ تہ ھٹک دوبر ءَ مناں گوں گیژ۔ پرے پمیشیا کہ گڑد پدا بیا بیروکن قاہری۔ بیاپہ آتکغین ءُ آئوخین ءَ۔ تہ دی گوں منی موتکاں ہواربی۔ کرام ءُ انٹرس آں ریش۔ گوئستغیں، آتکغیں، آئوخ، سئے دئور منی چمانی دیما چو ملکمیتی چرّتغ انت۔ ہرچیزے کہ من روئغاتاں اشکنانا تہ من ءَ بُرّئغاتنت تیغی گیہاہاں دیانا ۔پیریں مات ءَ چُپ کتہ۔من ءَ ہمیرنگا معلوم بیتہ کہ زند ءِ سروز  ’’رکیں ‘‘ تارسستو ژلانگھاٹ کتہ۔ کہ اباائومنی نارواییں بچ! اے موتک کہ گوں بہیر ءَ من نیں گوئشتہ اے ماں ندری ءَ کہ پہ کوڑی ڈکھاں زیندغاں سئی ئے کدی گوئشتہ۔ پلنگی جنگ ءُ بھاجانی سال ءَ کہ شوئے بازیں نارواییں پت کہ گون آنہاں منی جود دی گون اَت۔ ہمے منی زند ءِ پدی پدی ییں موتک اِنت۔ دل ءَ گوئشتوں گریوان مات ءِ انڑزی دی رئی انت، من دی دوچیار انڑس پریناں۔ پرپہ بے بختیں لغور مڑد ءَ گرئیغ دی میارنت۔ من پول کتہ آئی! اے گال کئی انت؟ ابا دیری ییں گیدی گال انت من سئی نیاں، پر مروشی من سئی آں کہ اے گال آنہی گہار سیمک ئیغ انت۔ آکوڑی ءُ من ءَ مُسک داتو شُتہ۔ نیں چُشن حالے داتہ کنانے۔ من اشکتہ کہ موتکانی مات مُڑتہ۔ پرپہ موتکانی بھری ءَ کس ءَ دی موتک نہ خُتہ۔ من دی نہ خُتہ۔ پیرا دراژ بیتہ۔ آنہاں کہ موتک وت اشکتغنت ژا موتکی موت ءَ بے نصیو۔ ژا سوامن ءَ وتی سرائی ھمکر ڈکھ کہ موتک ءِ گار کنغ ءُ بیغ ءِ اِنت تہ منی دل شیت گوں دیری ییں بلوچی ءَ کہ لوزانی ساکہ ءَ کہ  ’’من ژا موتکی موت ءَ بے نصیو باتاں ‘‘۔ ہروخت کہ من وتی مزن گواتیں ورنائی برائینتہ تہ دی مناں یقین اِنت من ھمکر پہ ورنائی ءَ ارمانی نہ واں چوکہ پہ موتکاں ڈکھی آں ۔دوھمی کئیت پٹغ۔ مں وختے بلوچی زوان ءَ گندل موت کہ آہی ترجمہ ءُ معنی انت وت مِر، مرض ءِ موت کہ مروشی ماں بلوچی ءَ دانی آنہی ءَ حُدائی موت،  ’’حدائی مرضی، ‘‘ پیلویں روشانی موت ءُ تفاخ دی گُشنت۔ پر مروشی موتکی لُنگی بیٹرتو وخت ءَ شیر جتو آنہی ہندا پٹغ نندینتہ۔ پٹغ دی سیغ ءِ اظہارے۔ ماپٹغانی بانکانی بازیں کچہری دیتغنت ءُ اشکتغنت کہ ژا لیکھو ءَ درانت۔ ماں پٹغ ءَ چڑو زال وزائیفغی ابابوائی بے سروپادیں چڑوییں انڑس نہ انت بلکہ گوں زندءَ دی دروہ اِنت۔ مادغیں کائنت مڑتغیں ءِ لوغ ءَ مُچ بنت (ترامن ندرکناں ملکمیت، تو کورباتے، تو کوردی نہ ویتغ ئے، چوھمیرنگیں گال بازکمیں موتکانی گالاں دی ہوار کن اَنت) ءُ چوپاتیہ بہیریں نندانت نیں چو پرات بہیر، مڑتغیں ءِ وارث! باقی ہرکس وتی سجل ءُ دیری یین ءِ بانک چڑو شنڑ شنڑک کن انت۔ ہرکس ءَ من وتی پٹوخیں زندءِ پٹغ ءَ دیتغنت مئے دل شیت بانک چو جنانی گرگریں شاعری کن انت، کہ کس کسیءَ نے پوہ بیت ءُ نے دوراِیت، بے زندیں چڑوییں کھوگیں رسمے۔ مئے دل شیت پٹغ ءِ ؟

ہمے شاعری اِنت بانک ءِ کہ موتکانی شاعر گُشنتے۔ بانک ءِ شاعری ءَ چڑوموتکی شاعری نہ جتہ بلکہ آ ماں بلوچی ادب ءُ آنہی تاریخ ءَ سرسری ییں شاعر انت کہ باز دیر زند ءِ ڈونگھائی آں دی پیہتہ۔ بلوچی شاعری دوست ءِ حدیث ،گیر ،ڈُکھ ءُ ویل ءِ پندھ ءَ دی چڑو زیندہ داریت پربانک تنک دفیں گورءَ دی رئوت پہ وتی ڈکھ ءَ نہ بلکہ پہ سالونک دروشمیں نتھاءَ۔ بانک انڑ ساں پہ پمیشیا رائی کنت کہ برئیں؟  ’’نتھا ‘‘ ءِ زواد بوییں چوٹو ءُ برنگلیں ریش کہ گورءِ کلر ءُ ھیساں گپتغنت، براھندغ نتدی اِں، اولی ڈئولا شَر نہ اِنت۔ برے انت ءُ شودنت یے۔ ماں بلوچی ادب ءَ زندغین ءِ ڈُکھ شاعراں ڈستہ پر گورءِ ڈُکھ ءَ پہ ہچ شاعرے ءَ دف نہ بوتکہ۔ حدیثانی سند ھو زند ءِ غرض ءُ تماہ اِں چوکہ  ’’باور لکھانی آں روش کلیت، کوہ ایربنت شکانی۱؎ ‘‘ پربانک شکانی سنگاں درئغ کنت وتی دوست ءِ ڈُکھاں گندیت ءُ انڑساں پہ شودئغ ءَ رائی کنتش۔ھمے خیال، تصورءُ زند ءَ کئے سِست کنت؟

مئے دل شیت بلوچی شاعری ءَ ماں بانک چڑو موتکانی شاعر نہ انت بلکہ ھمیرنگیں آب ءُ لج ءُ ادبی کڑدارے کہ مئے شاعر مثالی پیش کتہ کننت یے،  ’’بانک ‘‘ پہ بلوچی ادب ءَ ءُ پہ وتی گُہاراں موتک اشتغنت۔ پر پہ آنہی ءَ کس ءَ دی موتک نہ خُتہ ءُ نئے کہ پہ آنہی انڑساں دوتُرونگلیں انڑزی ؟۔ مئے پینز ءِ داتگیں پیرا دراژانت، پیرا مطلئودی یکے ھمیش اَت کہ موتک چے یے ؟ ءُ موتک ءِ شاعری کنغ نئے ماتی گوئر مُشغی کارے ءُ نیے کہ ترجمہ ے۔ بلوچی شاعری حاجتنے: ھرڈکھ، ویل، انڑس ءِ پیراوتی کنغ ءُ آنہی ءَ کُلانی میراث ٹاھینغ ءِ بانک ءِ تصور، فن، حقیقتانی حداوندی ءِ کاراِنت۔ سیمک ادبی تاریخ ءِ ءُ بلوچی ادب ءِ ہماجلشکوخیں ءُ تپتغیں پادغ اِنت کہ ادب ءِ سنڈرتغیں باری ءَ ھل کت کنت ءُ ادبی تہاریں دئوردی پہ آنہی ءَ او ڈھر کنغ ءُ ابدیں کنغ ءَ بیوس اِنت۔ لاچار ماں آنہی شیئر انٹرس ءَ بر،گزر، سیغ، ڈُکھ، ویل وخت باری، بیوسی، لاچاری زندءُ گورکُل پیرا چو ھپت رنگیں درینے ءَ۲؎  ھوارانت کہ گیشئغ گون اے رنگیں گوئنڈیں پیرایاں گران ءَ ژا بازگراں تراِنت۔  ’’انٹرس ‘‘ گوں وتی انٹرس ءُ زیمراں شوئے اگا اِنت ؟

 

 

————————————————-

۱؎  ۔ اے بلوچی ڈیہی ے ءِ گال اَنت ۔   ۲؎  ۔ درین روش آسانی ءُ  ’’بی بی ءِ گدان ‘‘ روش ایرشتغی۔

اَنٹرس

ژا مژاں استینے۱؎ سرءَ کشی

بُڑزاِں چوماران۲؎ ءِ کمیں کوہ ءَ

کُہکرشئے  ’’نتھا  ‘‘ ءِ سرءِ پاغ اِں

جیہر تئی ھنمبوییں گلالک اَں

ترنمپ تئی موڑتیں جابہ ءِ تیراں

شف گروخ میان ءِ گانہوریں تیغ اِں

گرئند شئے  ’’نتھا ‘‘ ءِ توپک ءِ گوانک اِں

ائو تانہی نوداں۳؎ گوں شوا عرض اِں !!

لنٹرئو ءُ۴؎  ’’شانک ‘‘ ءِ مینغ۵؎ او پرض اِں

کہ آں شہیدانی زیارتاں مین ات

پہ دَمے مونگاروکن اِت ترمپاں

شوازواد۶؎ بوییں جیہراں بل اِت

اَش آ سمینانی۷؎ گُلگل ءُ ھُلاں!!

درکفیت سالونک۸؎ دروشمیں  ’’نتھا ‘‘

———————————————–

۱؎  ۔استین۔کہکر، سوھیل ءِ سفیتیں کہکر، جھگوییں سفیتیں رنگ ۔ ۲؎ ۔ ماران: کوہ ماران قلات ءِ کوہ ءِ نام انت۔

۳؎ ۔ تانہی نود۔موسمی ھور۔مون سون۔  ۴؎ ۔ لنڑئو ءُ شانک ھندانی نام انت۔ ۵؎۔ مینغ ۔میسنغ تر کنغ۔ ۶؎ ۔ زباد ۔زیا، عطر ۔مسک۔ ۷؎ ۔ سمین:  ججُڑءُ جھمرانی یک خاصیں قسمے ءِ نام۔ ۸؎ ۔ سالونک ۔وَنا۔

نیتدی۹؎ ات ژا تنک دفیں گورءَ

شرنہ ئے براھندغ ھواں گیغ ءَ

گپتغ ئے گور۱۰؎ ءِ کلر ءُ ھیساں

دنزت ماں ڈال شاھیں بروتان اں

ماں بروتان ءُ برنگلیں۱۱؎ ریشان

چوٹو اِت دنزو اِں زواد بوییں

گال ءُ بولی بیت گوں تانہی نوداں

پَرے کئی منتاں من ءَ مین اِت

شواکئی چمّ ءِ گریتغیں ارس اِت

اے جواو داتہ تانہی نودان

’’سیمک ‘‘ ءِ مِنتاں ترا میناں

ماسیمک ءِ چم ءِ گریتغیں ارساں

ماجنے ویران گونگیں دیتہ !!

پرتوئے نتھا ءَ گنوخ بیتہ

رنگ ے چو آسانی پُر اں بیتہ

بچک سینگارنت وتی بوراں

 

————————————————

۹؎ ۔ نیتدی۔نیزی۔گیمرغ۔گیمرتغی مونجھ(مُرجھایا ہوا)۔ ۱۰؎ ۔ گور۔قبر۔ ۱۱؎ ۔ برنگل ۔چَلہّ ریش وٹتغیں ۔بریسغیں۔

کارنت منی کُلانی گوئرءَ تاشنت

پرمن ءَ کارنت شوتغیں۱؎ زراں

حُلوان۲؎ رنگیں پکغیں وَنگاں

ہّرغیں۳؎ رانڈھو دی من ءَ ریفنت۴؎

کہ دیرو ءِ ورنایاں ژا گِشین یکے

دیرو ءِ ورنا کُل منی برات انت

آ کہ منی عاریفیں پتی ھندانت

منی چن۵؎  ءَ نتھا ماں مہیمان اِنت

پَر من ءَ کاریت چیٹ ءُ چُنی آں

سرمنی چُنی آں نہ ویت بازار

پادگوں اے لاھڑی۶؎ رتکغیں کئوشاں۷؎

بلاّں کہ چموں پہ سیرمغ ءَ سِکنت

ماوتی جیغ پہ نہمتے بستہ

موت ءِ گیشیت۸؎ یاسورہیں نتھا

———————————————–

۱؎ ۔ شوتغیں زرّ۔ٹیلینگوخیں زرّ ۔سفیتیں لہکوخیں۔ ۲؎ ۔ حلوان ۔سہریں رنگ۔ کسانیں عمر ءِ مال ۔لاورا۔ ۳؎۔ہرّغیں رانڈھو ۔ٹو ر ۔پیرین نکو۔ باز دنتانیں سَندرے نام۔ ۴؎ ریفینغ ۔پرامغ۔ تلشکینغ ۔دروہ دئیغ ۔شلینغ۔ ۵؎ ۔ چن: خیال ،تصور ،پروت ،وتی خیال ۔  ۶؎ ۔ لاھڑی : ماں کچھی بھاگ ناڑی ءَ ھندے ءِ نام انت۔ ۷؎ ۔ کئوش چَبو، پادگزار ۔ ۸؎ ۔ گیشغ: جتا کنغ۔ سور۔ درد۔

 

 

 

 

 

 

 

Share on :
Share