Home / Archives / بلوچستان ءِ تاریخ نوکیں سنگ ءِ دورتاں رود ءِ دور

بلوچستان ءِ تاریخ نوکیں سنگ ءِ دورتاں رود ءِ دور

بلوچستان ءِ تاریخ نوکیں سنگ ءِ دورتاں رود ءِ دور
طاہر بلوچ

گونڈگِری(Abstract:)
(اے نبشتانک نوکین سنگ ءِ دورءَ بگرتاں دو ہزار ءُ پنچ صد سال پیش چہ مہتریں عیسیٰ ءَ بلوچستان ءَ انسان ءِ آباد کاری ءَ پدر کنت۔ ایشی ءَ ابید دود ءُ ربیدگ، دود ءُ ربیدگ ءِ تہر ءُ سنگ ءِ اولی کرن ہم ہوار انت۔ ماں بلوچستان ءَ تنے وہدی ایں درکپتگیں کوْہن تریں آبادی مہر گڑہ انت ۔ کہ آنُہ، دہ ہزار سال کوْہن انت۔ آئرا ہفت دوراں بہر کنگ بوتگ۔ اولی دورءَ ناں آبادی بزاںدود ءُ ربیدگ ءَ را بلوچستان ءِ ایندگہ آبادی کلچراں گوں دیم پہ دیم کنگ بوتگ ءُ گڈ سراں مہر گڑہ ءَ ہوار بلوچستان ءَ ایندگہ ہمے دور ءِ آبادیانی تبائی ءُ وادی ءِ سندہءِ چست بوئگ۔
سنگ ءِ دور/پہ رزق ءَ تگ و تاچ/مناسبیں موسم/کلی گل محمد / مہر گڑہ/کشت ءُ کشاری/ مالداری /حاک ءِ رزان/بان بندگ /باپار/
آبادی ءِ ودگ/ کسِبانی جتائی/رزق ءِ وت پیداک کنگ /زالبول ءِ کماشی/کلکو لیتگ/زیات یمری/ رود ءِ کرن/انجیرہ/نال/ژوب/شاہی تمپ/مستونگ/بولان)۔
بلوچستان ءِ تاریخ سک کہن انت۔ اے تاریخ ءِ زانگا پہ المی انت کہ نبشتہءُ تہذیب ءَ چہ ساری اے بنی آدم ءِ تاریخ چارگی ایں۔ چوناہا انسان ءِ تاریخ روے زمین ءِ سرا، مروچی ءَ چے بیست لکہ سال کہن انت۔ ءُ بلوچستان ءِ تنے وہداں پدر بوتگیں تاریخ مروچی ءَ چہ نو، دہ ہزار سال آں تاں رؤت۔ نوں بیا ات کہ انسان اے دراجین تاریخ ءَ دَور، دَور،ءُ بہر بہرءَ چاریں کہ انسان ءِ تاریخ ءَ را دو مزنین بہراں بہر کنگ بوتگ۔ آہانی تہا نوکترین تاریخ ءَ را historical period گش انت کہ آچہ نبشتہ ءِ وہداں بنا بوتگ ءُ کہنیں تاریخ ءَ را Pre-history گُش انت ءُ اے دراجین دور مروچی ءَ چہ دو ملین سال بنا بیت۔ ءُ پدا کیت 2500 پ ع (ق م)ءَ آسر بیت۔ پدا چہ اُودا Proto-history بنا بیت۔ اے دَورءَ مصر،عراق ءُ برصغیر ءَ مزن مزنیں تہذیباں وتی سرچست کتگ ۔ تاریخی دور ءِ تاریخ ءَ را پٹ ءُ پول ءُ نبشتہ ءَ چہ کمک زوراں ءُ قبل از تاریخ بزاں Pre-history ءِ پٹ ءُ پول ءَ پہ کوْہنیں انسان ءِ یلہ داتگین دَمب (آثار) یا ربیدگ زانگ بیت۔ پرچہ کہ آزمانگ ءَ نبشتہ نہ بوتگ۔ پریشی اے تاریخ ءِ نبشتہ کنگا پہ کلچر ءَ چہ کمک زور انت ۔دمب اِے گپّ ءَ پدّر کن انت کہ آ دؤر ءَ چے بوتگ؟، بلئے ساریءَ اے بزان اِت کہ کلچر وت چی یے؟ربیدگ اصل ءَ یک مزن ءُ پراہیں لفظے بزاں (Genericterm ) اے کلچر ہما درائیں ءُ پگر ءَ را گُش انت کہ آہاں انسان پہ وتی زندمان گوازینگ ءِ مقصداں کارمرز کنت۔ کہ ایشرا پیداواری قوت ہم گش انت کنے۔ اصلءَ کلچر پیداواری قوتانی دومی نام انت۔ ربیدگ ءَ را دو بہراں بہر کنگ بوتگ۔ آہانی تہا یکے ءَ را Material culture گُش انت بزاں ہما درائیں اوزار، چیز ، لوگ ،ماڑی، پٹّ ءُ پول ءُ رو آ ءِ زریعہ۔
دومی ءَ را Non-material culture گُش انت کہ آہانی تہا رویہ ، سوچ ءُ پگر ءُ ستک ءُ عقیدہ ہوار انت۔ مستریں گپ اے زانگی انت کہ کلچرمدام دیم پہ دیمری ءَ رو دم زوران انت۔شر ءَ چہ شر ترءُ مزن ءَ مستر بووان بیت ءُ بوئگا انت نوں بیا ات کہ تاریخ ءَ بہر بہر ءُ دور دور ءَ بہ چاریں۔ اولی دور ءَ را Paleolithic گُش انت ایشی ءِ پدا سے بہر انت ۔ جہلی، نیامی ءُ بُرزی۔ دومی دور ءَ را Mesolithic گشاں ءُ سمی دور ءَ را Neolithic گُش انت۔ ءُ اے ما قبل تاریخ ءِ گڈی دور انت ۔ پاکستان ءَ ماں بلوچستان اے دور ءِ دَمب مروچی ءَ چہ کساس دہ ہزار سال کُہن انت ءُ پدا چار ہزار سال ءَ کیت ءُ آسر بیت۔ اے دور ءِ نامدار ترین جاگہہ (میتگ) بلوچستان ءَ درکپتگ ءُ آسر بیت۔ اے دور ءِ نامدار ترین جاگہہ (میتگ) بلوچستان ءَ در کپتگ کہ آ دہ ہزار سال کُہن انت اے دور ءَ چہ پد Chalcolithic کیت اے دور ءِ میتگ مہر گڑہ ءَ ابید تیوگیں بلوچستان ءَ است انت آہانی تہا انجیرہ ، نال ، شاہی تمپ، مستونگ ، بولان، ژوبءُ دگہ بازیں میتگ۔ اے دور ءَ را نوکیں سنگ ءِ دور گُش انت بلے ساریءَ اے زانگی انت کہ نوکیں سنگ ءِ دور کجام انت ۔ آئی ءِ پدرین خوبی حاصیت ءُ نشانی چے بوتگ انت۔ اے ہما دور انت کہ انسان چہ حیوانی زندگی ءَ درآئیگا بوتگ ءُ دیم پہ تہذیب ءُ شائستگی ءَ وتی سفر ءِ بنگیج کتگ۔ اے دور ءَ انسان ءِ پگرءُ زندگی گوازینگ ءِ وڑءُ پیم بدل بوتگ انت۔ آئی ءِ چاگردی گزر ہم وَدّ اتگ انت ءُ کلچر ہم بدل بوتگ۔ پیسری ایں دور ءِ بنی آدم قدرت ءِ دَستاں آں بے وس بوتگ۔ آئی ءِ قدرت ءِ چاگرد ءِ مقابلہ کت نہ کتگ ءُ مدام مقابلہ ءِ وہدا پشت ءَ کنزاتگ۔ بلئے اے دور ءِ بنی آدم ءَ گوں قدرت ءَ مقابلہ کتگ ءُ زند گوازینگ ءِ درائین آسراتی آئی ءَ نوں پہ وت ، وت پیداک کُت اَنت ءُ قدرت ءِ محتاج نہ بوت کہ ساری ءَ آ پہ رزق ءِ شوہاز ءَ شپ جاہ ءُ روچ جاہ ات۔سرد ترند ءُ تاب ءُ گرمین موسم ءَ آئرا یک جاگہہ ءَ چہ دومی جاگہہ ءَ تاچین ایت ۔ اے دور ءِ مستریں ءُ پدریں شرّی ایش انت کہ نوں انسان ءَ وتی وردن گوں وتی دستاں وت جوڑ کُتءُ یک ہندے ءَ آہاناں جامنند بوئگ ءِ موہ رَست ءُ یک محکمین تہذیبے ءِ نبشت۔ ایر بوت۔ اے انسان ءِ ترْندیں دیمری ءِ دور انت ۔ پرچاکہ نوں آہاناں تگ ءُ تاچ کنگ ءِ گزر نہ بوت۔ پرچہ کہ آہاں وتی رزق وت جوڑ کُت۔ اے انسان ءِ تاریخ ءِ تہا یک مزنیں آشوبے ات کہ انسان ءَ کشت ءُ کشاری ءِ بنگیجی کُت۔ وتی وردن یکیں جاگہہ نشت ءُ درگیتک، بزاں یک جاگہے ءَ تچوکیں کَورے ءِ لمب ءَ آباد بوت ءُ پدا ہما کور ءَ آئرا کشت ءُ کشاری ءِ آسراتی دات۔ تہرتہریں دان ءِ ورگ ءَ گوں آئی ءِ زہن مجگ ءُ پگر کنگ ءِ سنچ ءُ لائقی ودّاِت ۔ آئرا پہ پگر کنگ ءَ وہد رست ءُ نوکیں آشوب کشت ءُ کشاری ءَ دگہ نوکیں کلچر گوں وت آرتگ کہ آ ساری ءِ دور ءَ نہ بوتگ۔ ساری ءِ دور ءُ اے دور ءِ وردن ءِ تہا ہم بدلی اتکگ۔ آ زیات گوشت ات ءُ اے دومی دان آ پروٹینءُ اے شکردار منی خیال ہمے دوئینانی ہواری ءَ گوں انسانءِ مجگ دگہ ترندتر بوتءُ پدا اے جُنز ءَ راچاگردی گزراں گیشتر محکم کُت۔ نوکیں کسباں نوکیں کسب ءُ نوکیںکارانی درپچ کت۔ ایشی ءِ ہواری ءَ کوہی سیاہ دار ءِ رودینگ ءُ لاؤ کنگ ہم ہمے دور ءِ پیداوار اِنتءُ ار انت۔ ءُ ہمے دلوتاں چہ آہاں کار گپت ، بزاں وت ءَ چہ مستریں ساہ دار آئی وتی دستاں کُت کہ ساری ءَ بے اوزار آئی ءِ کرا شُت ءِے نہ کت۔ کار گرگ دوریں گپے، حاک ءِ رزان ہم ہمے دور ءِ کلچر ے، لوگ جوڑ کنگ، بان بندگ ءُ باپاری ءُ رو آ ءِ ہم بنگیجی ہمے دؤر ءَ بوت۔ پرچہ کہ بلوچستان ءِ بازیں دمبی ایں میتگاں انچین ہم چیز دراتکگ کہ آ ہندی نہ بوتگ انت بلکن چہ اُوگانستان ءُ عراق ءَ آرگ بوتگ انت ءُ پدا اے کلچر ءِ رنگ ہم عراقءُ اوگانستان ءَ رس انت۔ اے عمل ءَ را کلچر ءِ سفر گُش انت بلے مروچی ایں دور ءَ اے عمل سک ترند ءُ تیز انت۔ اے دور ءَ انسان ءِ آبادی ہم گیش بوتگ۔ اے گیشی ءِ سوب وردن ات ۔ ساری ءِ دور ءِ وردن گوشت اتءُ گوشتءِ تہا پروٹین ہم است انت ۔ پروٹین ورکیں زالبول صحت مند ءُ محکم بیت۔ تاں دیراں آ وتی چک ءَ را گوْرءِ شیرا دات کنت ءُ پدآئی ءِ نادُراہی ءِ چکر دیراں پدکئیت۔ پرے حاطرا آہانی چُک کم بوتگ انت۔ نوکیں دؤر سنگ ءِ دؤر ءِ وردن دان ءُ غلہ بوتگ۔ اے سکیں شکرداریں وردن انت(High- carbohydrate ) اے وردن ءِ وروکیں زالبول ءِ جان ءَ پیگ ءِ کساس ودّایت۔ یک چُکے ءَ پد زوت دومی چُک بیت پرچہ کہ آئی ءِ نادراہی ءِ چکر زوت پدا کئیت ءُ دگہ چُکے بوئگ ءِ گمان گیش بیت۔ پمیشی ءَ Neo- lithic بزاں نوکیں سنگ ءِ دَؤرءَ چاگرد ءَ آبادی ودّاتگ۔اے دؤر ءِ بنداتی ءَ چاگرد ءِ واک ءُ اختیار زالبول ءِ دستاں بوتگ ۔ حاکمیت زالبول ءِ بوتگ اے دؤر ءُ عہدءَ رامادر سری نظام گشگ بوتگ کہ مذہب ءِ بندات ہم چہ ہمے دور ءَ بوتگ۔ اے دور ءِ گڈ سراں اِشتراکی رہبند مران بوتگ ءُ غلام داری رہبند ءَ سر چست کتگ ءُ زالبول ءِ حاکمیت ہم ہلاس بوتگ۔ وہد ءِ گوْزگ ءَ گوں انسان وتی ماحول ءُ چاگرد ءَ روچ پہ روچ گیشتر سہی ءُ سرپد بوواںبوت۔ ءُ آئی ءَ قدرت ءِ در وسیلہ آناں پہ وتی آسراتی ءُ گزراں جتا جتاہیں پیما کامرز کُت۔ دگہ نوکیں کلچر پجاروکی کنائینگ بوت انت ءُ کہنیں کلچر ءَ را نوکیں کلچر ءِ نوکیں دروشم دات ءُ پہ بازین مقصد اں کارمرزکُت۔ ماں بلوچستان ءَ اے دور بزاں نوکین سنگ دور 8215 پ۔ عءَ بنا بیتءُ 2500 پ ۔ع کیت ءُ تباہ بیت۔ اے دور Pre-history ءِ گڈی دور انت۔ اے دور ءِ (میتگانی آثار اولی رنداں 1954-51 ءَ ماں کلی گُل محمد ءُ پدا 1975 ءَ فرانس ءِ نامداریں دمب زانت Arachaeologist J.F grrige ءُ آئی ءِ ٹولی ءَ درگیتکگ ات انت ۔ آہاں مہر گڑہ ءِ آبادی ءَ را ہفت دورءَ تہا بہر کت۔ اولی دور 8215 پ۔ع 6000 پ ۔ ع ات کہ اے دور دو بہراں بہر انت۔ اے دور ءِ دوئیں بہرانی سیادی گوں مینولینک دور ءَ انت ۔اولی بہرءَ ہچ ڈولیں حاک ءِ رزاں نیست ات ۔ بلے دومی بہرءَ حاک ءِ رزاں جوڑ کنگ بوت انت۔ءُ آہاں پہ وت ءَ بان جوڑ کتگ ات ۔ کشت و کشاری ءِ ہواری ءَ ساہ دار ہم دارگ بوتگ ات انت۔ دومی دور شش ہزار سال ءَ بنا بیت ءُ 5625 پ۔ع ءَ ہلاس بیت۔ سیمی دور ءِ گڈ سر ا chaleolithic گش انت۔چارمی بہرءِ گڈ سرا Chaleolithicگوش انت اے وہد ءَ بنی آدم ءَ رُود ہم درگیتکگ اتءُ کار مرز کتگ ات ۔ پنچمی تا ہفتمی دور 3200-2500 پ۔ع ءَ انت۔ اے مہر گڑہءُ بلوچستان ءِ ہمے دور ءَ آباد بوتگیں میتگانی گڈی دور انت۔ اِدا چہ اے تہذیب تباہ بنتءُ پدا سندہ ءِ مزنین تہذیب سر چست کنتءُ مہر گڑہ ءِ اولی دور بندات ءِ جوڑ کتگین حاک ءِ رزان دست ءِ سرا جوڑ کنگ بوتگ انت۔ یا کہ ٹوکریانی کالبانی تہا جوڑ کنگ بوتگ انت۔ بلے آئی ءَ چہ پدئے دور ءِ حاک ءِ رزان چکر ی بزاں Wheel made بوتگ انت۔ رزانانی سرا تہر تہرین نقش ءُ نگار،زالبولی سہتءُ زیور،بزاں اے عہدءَ انسان ءَ وتی پدری رنگ ءُ دروشم ءِ سرا ہم دلگوشی دات۔ اے دؤر بلوچستان ءَ بگرتاں بنگال ءَ ، تیوگیں گوریچانی دمگ آباد بوتگ۔ بلے مار ٹمرویلر پگٹ ءُ دگہ یک ءُ دو ءِ گشگ کہ پاکستان ءَ نوکیں سنگ ءِ دور نہ بوتگ۔ کشت ءُ کشاری ءُ ساہ دار دارگ ءِ رواج نیامی سنگ ءِ دور ءَ (Meolithic ) بوتگ۔ ایشاں پد پاکستان ءِ جتا جتاہیں ہندانی پٹ ءُ پولاں چہ نوکیں سنگ ءِ دور ءِ بازیں کلچرے رستگ۔ اے ہما دور انت کہ مردم وتی لڈءُ باری زند یلہ دات ءُ جاہ منند بوت انت۔ شکاری ءَ چہ دہکان بوتاں۔ اے دور ءَ پد مہر گڑہ ءِ سیمی دور بنا بیت۔ بزاں (Chalcolitic ) دور گوش انت۔ اے دور چہ ساری ءِ دور ءَ گیشتر دیمری زورکیں دورے بوتگ۔ سنگ ءِ اوزار ءِ آواری ءِ ہم پجاروکی کنائینگ بوت (Brownage ) Pottery ءِ کساس زیادہ بوت ءُ آہانی سرا نقش ءُ نگار گیشتر تہرے بوت انت۔ آنقش آنی تہا جیو میرک ، ساہ دارءُ درچکی تاک ہواراتنت۔ہمے رنگ ءُ وڑ کلی گل محمد 2 ، 3 کوئٹہ ءِ تہاہم رستگ انت۔ Chalcolitic دور مہر گڑہ ءِ سیمی دور انت۔ ءُ اے دور ءِ میتگ تیوگیں بلوچستان ءَ ہر کُنڈءُ دمگاں است انت۔ بازیں زانتکار اے دؤر ءَ را شش ہزار دگہ لہتیں چار ءُ سہ ہزار پ ع (ق م) حساب کنت۔ انجیرہ کہ سوراب ءَ انت آ مہر گڑہ ءِ سیمی دور ءَ گوں سیادی کنت، بزاں انجیرہ ءِ دور ءُ مہر گڑہ ءِ سیمی دور ہم عمر انت۔ کاردی گشیت کہ انجیرہ ءِ کہنیںجاہ منند نوکیں سنگ ءِ دؤر ءِ Semi-nomadic بوتگ انت۔ برے برے آہاں لڈءُ بار کتگ ءُ ایشی ءِ تاریخ 3500پ ع( ق م) انت۔ بوت کنت کہ آہانی اے لڈءُ بار موسمی بوتگ انت، پرچہ انجیرہ ءِ اولی دور ءَ ہچ وڑیں بان ءِ دَمب نیست۔ ءُ آہاں پہ وت سہڑ جوڑ کتگ۔ گدان یا دگہ انچین بندر بوتگ انت۔ انجیرہ ءِ دومی دور کہ کیت گڈا اے دور بان آنی سرآمد پشکپتگ انت۔ اے دؤر ءِ بانانی رَبَد گوں کَوری گرِدیں سنگ آں بندگ بوتگ انت۔ بلے انجیرہ ءِ دومی دؤر ءِ بان شرّیں پیما گو ں تراشتگیں سنگءَ بندگ بوتگ انت۔ بانا نی ایوک ءَ بُن پد پشکپتگ ءُ چپ ءُ چاگرد ءِ حاکا ں چہ انچو زانگ بیت کہ بانانی بنیاد تاں کونڈءُ بزران ءَ سنگ بوتگ انت ءُ آئی ءَ چہ بُرز حشتاں گوں بندگ بوتگ انت۔ اے رواج تنے وہدی ہم بلوچستان ءِ رو برکت ءُ زرباری دمگاں است انت۔ اے میتگانی خاصیں گپ ایش انت کہ ادا بلوچستان ءِ ایندگہ میتگانی کلچر ہم رستگ انت ۔ ایشی ءَ چہ پدربیت کہ اے میتگ ءِ رگ ءُ رِیشّگ گوں تیوگیں بلوچستان ءَ بوتگ۔ اے دور ءَ سنگ ءِ اوزار سک کم بوتگ۔ پرچہ کہ اے دؤر ءِ مردماں رود(کانسی) ہم کارمرزکتگ۔ ہمے پیمیں میتگے سیاہ دمب انت۔ اے ہم انجیرہ ءِ ہم عمر ءُ مہر گڑہ ءِ سیمی دؤر ءَ چہ سیادی کنت۔ ہمے پیما قلات ءُ مہر گڑہ ءِ دمب ہم گوں چارمی دؤر بزاں Chalcolitic سیادی کن انت ۔رود(کانسی) ءِ دؤر 3500-3200 پ ع (ق م) مہر گڑہ ءِ آواری ءَ اے دؤر ءَ بلوچستان دگہ بازیں ہندے ہم آباد بوتگ انت۔ مہرگڑہ ءِ چارمی دؤر میتگ فعل گنڈائی، رانا گنڈائی، سُرجنگل ، کیچی بیگ ، کلی ءُ دگہ بازیں ہندے اَست انت۔ اے دورائیں میتگانی نزیکی چہ رود ءِ دؤرءَ انت ۔ اے وہداں سنگ ءِ اوزار نا پید بیت۔ ءُ آئی ءِ جاگہہ ءَ رود کارمرزبیت۔ پنچمی ءُ ششمی دؤر رود ءِ سکین دیمری ءِ دورانت۔ اے دور 3200 پ ع (ق۔م) بنا بیت۔ءُ 2500 پ ع (ق م) کیت ءُ آسر بیت۔ اِدا چہ مہر گڑہ ءُ ہمے دور ءِ ایندگہ درائیں میتگ تباہ بوہان بنت۔ ءُ آدیما سندہ ءِ مزن ءُ نا مداریں تہذیب(Indus Valley Civilization ) سرچست کنت۔ ساری ءَ مدام اے گشگ بوتگ کہ سندہ ءِ تہذیب چہ عراق ءَ اتکگ بلے چرے پٹ ءُ پول ءَ پدر بوتگ کہ سندہءِ تہذیب عراق ءِ نہ انت بلکن آ ہمے ملکی انت ءُ آئی ءِ بنگیج کنوک چہ مہر گڑہ ءَ اَتکگ انت ۔ ہمے مہر گڑہءِ مہلونک کم کم ءَ دیم پہ سندہ ءِ نیمگا لڈءُ بار کنان ءَ شتگ انت۔ پرچہ کہ مہر گڑہ ءِ ہفتیں دورآنی آثار ماں سندہ ءَ پدر انت۔

سرشون: :References

(1) Wall Bank, T.walter, “civilization. scott, forvesman and company,1961″.
(2) Panin, Giorgio.The children,s History of civilization.
HAMLYN, 1986.
(3) یحیٰ امجد۔ تاریخ پاکستان(جلد اوّل قدیم دور) علامہ اقبال ٹاؤن لاہور 517 جہاں زیب بلاک، 1988
(4) Mughal , M. Rafique.”Further evidence of the early Hovvan culture in the great indus valley” 1970-90 (survy) report.
(5) Gwinn, Robert P.”Pre- historic people and culture . The new ency clopedia Britannica vol:26.”Chicago, U.S.A, 1993.
(6) Butzer, karlw.”Pre-historic people. The world book eveyclopedia vol 15″, Chicago , scott fertzer company, 1989.
(7) Dickinson,Alice.”Pre-historic man. the new book of knowledge, vol-15″, Newyard, grolier 1970.

(ہنکین2009، شعبہ بلوچی، بلوچستان یونیورسٹی)

Share on :
Share

About Administrator

Check Also

Pakistan, Afghanistan in angry tangle over chicken-wire border fence to keep out terrorists

Reuters ANGOOR ADDA: Pakistan is betting that a pair of nine-foot chain-link fences topped with barbed wire …

Leave a Reply

'
Share
Share
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com