Home / Archives / گال ‘غزل ء دستونک

گال ‘غزل ء دستونک

گال ‘غزل ء دستونک
… سیدہاشمی …
چہ روچے کہ بلوچی لچّہ گوشی ءِ نوکیں دوربُنگیج بوتگ ۔ گیشترلچّہ کاراں اردو ء پارسی ءِ رنگ ءَ ’’ غزل ‘‘ گوشی دست ءَ گپتگ ایشی ءِ دست ءَ گرگ ءِ نیموّن ءَ بنگیجی لچہّانی بارہ ءَ ادءَ گپ جنگی نہ انت مراد ایش انت کہ چوکہ اردو ء پارسی ء بلوچی زبان ءِ تہ ءَ غزل ءِ گال کارمروکنگ بوتگ بلے کم ء گیش سالے نیم یادوسال اِنت کہ لہتیں مذکاران‘ غزل ءِ بلوچی گال کُرتگ ہمے غزل گال ءِ بارہ ءَ چیزے گپ جنگی انت۔
گال
اے گال پہ ’’ غزل ‘‘ءِ بزانت( معنی) ءَ نوک کارمروبَیگ ءَ اِنت بلے ’’گال ‘‘ ءِ بزانت ’’لفظ ‘‘ کلمہWord اِنت البت لچّہ کارانی گُپتاراں گال ء گپتار ہم گُوش اَنت۔ دگہ بلوچی کوہنیں لچہّانی تہ ءَ ہریک بندے ءَ ہم ’’ گالے ‘‘ گوش انت۔ انچوش کہ گوشگ بیت کہ پِلّانی ءِ لچہ سی۳۰ گال اِنت یانود۹۰ بند انت بلے ادءَ ہم ’’گال ء گُپتار ‘‘ ءِ سرجمیں بزانت اش دیم ءَ ایربوتگ ء چوش اِش گوشتگ۔ انچوش کہ ’’ کلام ‘‘ ءِ گال انت کہ ماں پارسی اردو ءَ پہ کسے ءِ گوشتگیں لچہّاں گوش انت۔ کلام داغ یا کلام حافظ ہمے رنگ ءَ پارسی ءِ۔ ’’ سُخن ‘‘ گال بازجاگہ ءَ پہ لچّہ گوشانی گوستگیں گپتاراں کارمروبیت کہ پہ لچّہ کارءَ آیانی گورءَ ’’ سخنگو ‘‘ ءِ گال پہ باز شربزانتی کارمروبیت۔ ہمے رنگ ءَ ’’سخن ور ‘‘ ’’سخن سنج ‘‘ بلے اے ’’ سخن یا کلام ‘‘ ءِ گالاں پہ ’’ غزل ‘‘قصیدہ یادگہ رنگیں لچہّے نامانی بزانتاں زورگ ردبیت ہمے ’’ گال ‘‘ ءِ دگہ بزانت۔ ایش انت کہ گون ایشی ءَ دگہ گالے یکجاکنگ ءَ دوگالی گال جوڑکنگ بوتگ انت کہ چہ ایشانی بزانتانی گیشینگ ءَ ’’ گال ‘‘ ءِ بزانت ہم گیش ایت۔
گالوار:۔بزاں لہجہ یاہبرءِ توار ءِ زیمریاآئی ءِ گوشگ ءِ وڑ‘ زہرگال:۔ ہمالچّہ کارکہ آئی گپتار بازتُرنداَنت (توری ہررنگیں لچہّے بہ بیت) دُرگال:۔ پہ وش گالین لچّہ کارءَ گوشگ بیت۔ ہمے رنگ ءَ دشگال کہ وش لبزہم بیت۔ سرگال:۔ عنوان‘ پیش گال ‘ پیش لفظ۔
اے دُرگال‘ وش گال ء زہرگالیں لچہ کارائی ہر رنگیں لچہّے ءَ اگاں اے رنگ ءَ مان بہ بیت ہمے رنگ ءَ ساڑایگ بنت۔
دگہ یک گالے۔ جدگال۔ انت کہ ہماٹکّ ءَ گوش انت کہ بلوچستان ءَ نشتگ ء۔ ’’جدگالی ‘‘ زبان ءَ گپ جنت۔ بلوچان اے ٹک ءِ نام ’’ جدگال ‘‘ بستگ بزاں جتایاجدائیں گال ءِ مردُم ہمے رنگ ءَ ’’جد مادر ‘‘ یا ’’جدپدر ‘‘ بزاں ہمادوبرات یاگوہار کہ چہ پت ءَ یامات ءَ جتاانت۔
گرامر ءِ تہ ءَ ہمے ’’گال ‘‘ من اے رنگ ءَ گیشینتگ۔ گال ‘لفظ‘کلمہ‘word کارگال فعلWerb نامگال:۔ اسمNoum پنامگالpronoun یا ضمیر۔ گلاگال‘ صفت گوانگال‘ کلمہ ندا ‘ بہما نگال:۔ کلمہ حیرت دگہ دگہ اگاں اتہئا ’’ کار ‘‘ نام ‘ پنام‘ نبشتگ بکنیں ہم رونہ بیت۔ بلے ایشانی رند ءَ ’’ گال ‘‘ ہمگرنچے کُرتگ تاکہ وت گوں جتائیں رنگے ءَ زانگ بہ بنت ء گوں آدگہ گالاں مہ اڑانت پمیشہ کاماگوشیں ونامگال کارگال گلاگال تانسر…
پمیشا:گال ءِ بزانت لفظ کلمہword انت ء ’‘غزل ‘‘ ءَ ’’گال ‘‘ گوشگ روانت۔
غزل
نوں پشت کپت ’’ غزل ‘‘ ءِ جند ’’غزل ‘‘ءِ گال ءِ جندوت ’’عربی ‘‘یے کہ پارسی ءَ چہ آئی زُرتگ ء پد ءَ اردو ءَ گیگان کُرتگ ء انوں ماں بلوچی ءَ کارمروبوگ ءَ انت ’’غزل ‘‘ ءِ جند ءِ بارہ ءَ جواہر الادب ءِ تہ ءَ ’’ النظم والشعروالشعر اء۔(1) اغراضہ وفتونہ ‘‘ ءِ سرگال ءِ چیرءَ نبشتگ انت۔
نظم العرب الشعرفی کلّ ماادرکتہ حواسہم وخطر علی قلوبہم من فتونہ واغراضہ الکثیرۃ کانسیب یسمی والتغرل وطریقتہ تکون بذکرالنساءَ ومحاسہن شرح احوالہن وکان لہ‘ عندہم المقابل الاول من بین اغراض الشعر حتی الوانضمّ الیہ غرض قدم النسیب علیہ وافتتح بہ القصید۔
بلوچی ‘ ہرچیزے کہ عربانی زانگء سماءَ رسینتگ آیاں ماں لچہّاں کماتگ ء چہ ایشی ءِ بازیں مرادءَ جوانیں براہاں النسیب ’’ ہم یکے ‘‘ بوتگ کہ ماں ایشانی دلاں پترتگ کہ ایشی ءَ الشبیت ءَ التّغزل ہم گوش انت۔ ایشی ءِ رہبند جنینانی بارہ ءَ گپ جنگ آیانی جاورءَ سرجمی ءَ گوشگ ء آیانی شرّی جوانیانی بیان کنگ بوتگ۔ ء چہ ہررنگیں لچہّاں ایشی ءِ (بزاں غزل ءِ) جاگہ دیم ءَ تربوتگ۔اگاں لچہّے پہ دگہ مرادے ءَ ہم گوشگی بوتگ بلے پد ءَ ہم غزل ءِ جاگہ دیم ترءَ گوں ہمیشی ءَ بُنگیج کنگ بوتگ۔
اے ہمے غزل انت کہ عرب ایشی ءَ التّشبیب‘ النسیب‘ التّغزل یاغزل گوش انت مصر ءِ ڈاکٹر طہ حسین ءَ بنی امیہءِ سردارانی زمانگ ءِ غزل ءِ بارہ ءَ وتی واتگن۔
’’حدیث الاربعاء ‘‘ ءِ یکمی سبند( جلد ءِ) تہ ءَ Avامی دیم ءَ نبشتگ:۔
اذکرانی عرضتہ السنہ المافیہ للغزل ایام بنی امیّتہ فقسمتہ ثلاتہ اقسام مختلفتہ :۔ الاول ’’غزل العذریین ‘‘ الذین ‘ الذین کانو النتغنون فی شعر ہم ہٰذالحبّ الافلاطونی العنیف‘کجمیل وعروۃ وقیس بن ذریح والمجنون۔ والثانی ’’ غزل الاباحیین الذین الذین اسمیہم المحققین‘ وہُم الذین کانو ایتغنون الجب ولذاتہ العملیہ کماایغہمہمالناس جمیعاً وزعیم ہٰئوُلاء عمربن ابی ربیعہ۔ والثالث۔ الغزل العاری الذی لیس ہوفی حقیقتہ الامر الاّاستمرار اللغزل القدیم المالوف ایام الحاہلیین۔ ارید بہ الغزل الذی لایقصد الذاتہ کمایقول اصحاب المنطق وانّما یتخذ وسیلتہ الٰی غیرہ من فنون الشعر الی المرح ولہجاءِ والوصف ونحوہا۔
بلوچی ’’ من ءَ یات انت کہ پاری من بنی امّیہ ءِ سرداری زمانگ ءِ غزل ءِ بارہ ءَ گپ جتگ ات کہ من اے سے۳ جتاجتائیں بہہراں بہہر کُرتگ۔یکمّی غزل العذریین اے (عذریین) ہما(لچّہ کار) انت کہ ایشاں افلاطونی گہگیریں واہگ ءِ بارہ ءَ لچہ پربستگ کہ جمیل عروتہ‘ قیس بن ذریح ء مجنون چمیشان انت۔ دومی غزل الاباحسیین انت ماں آئی کرتگیں کارانی بارہ ءَ تچکیں لچّہ گوشتگ کہ چہ ایشانی مُراداں ہرکس سرپدبیت۔ ایشانی پیشوک عمربن ابی ربیعہ انت۔ ء سیومی الغزل العادی انت کہ راستی ء کوہنیں بے راہی ءِ زمانگ ءِ ہیل گپتگیں غزل ءِ نہ پسندی ءَ ابید دگہ ہچ نہ انت۔ منی مُراد گوں اے رنگیں غزل ءَ ہما غزل انت کہ گوں وتی جند ءَ ہچ مرادے نہ داریت انچوش کہ راہبند گِر( منطقی) گوش انت‘ بلکیں چوکہ ’’ گلا‘ تژن ء ندارگ ‘‘ ءِ رنگیں دگہ لچہّانی گوشگ ءَ نیمونے جوڑکنگ بیت ‘‘۔
اے گپ نون زانگ بوت کہ ’’غزل ‘‘ عربی گالے کہ ہمالچّہءَ گوشگ بیت کہ ڈاکٹر طہ حسینءِ گیشینتگیں ئیں رنگاں انت۔ ایشانی تہ ء مہرنگ ء مہگونگیں جنیں یادوستے ءِ بارہ ءَ گپ جنگ بہ بیت۔ آئی ءِ رنگ ء دانگ گلایگ ء آئی ءِ مہربانیانی وش گپی یاکہ دوری ء جتائی یاآئی ءِ زوراکیانی بارہ ءَ بزگی پیشدارگ یازنگ جنگ بہ بیت بلے باز برءَ ہمے ’’ غزل ‘‘ پہ دگہ مُراداں ہم گوشگ بیت آاے ڈول ءَ کہ گندگ ءَ آہما ’’ غزل ‘‘ انت بلے واہگ ء دوست ءِ نام ءِ گوارچ ءِ پشت ءَ دگہ انچیں گپ جنگ بنت کہ ہمک مردم آیاں زانت نہ کنت ء ابید چہ ایشی ءَ بازانچیں گپ بنت کہ لچہ کارسہراگوشت اش نہ کنت۔ گڑادوست ء واہگ ءِ نیمون ءَ ہماگپان جنت کہ ہمے دوست ء واہگ ءِ گال آئی ءِ تاوان ء بیرانی ءِ دیمپان بنت۔
اے ہم زانگ لوٹیت کہ عربی زبان ءِ تہ ءَ پہ اے ’’ غزل ‘‘ ءِ پربندگ ءَ دگہ نوکیں رہبندے نہ بوتگ۔ لچہّانی گوشگ ءِ رہبند درست یک انت۔ ہرچ لچہے کہ گوشگ بوتگ ایشانی ہریک بندے گوں دگہ بندے ءَ ہمسنگ بوتگ ء درستیں دومی بندانی پیشرو( قافیہ) یک بوتگ بلے ماگندیں کہ اردو یاپارسی یاکہ انوں پہ بلوچی زبان ءَ کہ ما ’’ غزل ‘‘ گوشیں پہ ایشان یک جتائیں رہبندے ایرکنگ بوتگ اے گپ ءَ ہنّیں کہ ادءَ مااردو ءِ رندگیری کرتگ کہ اردو پارسی ءِ گیگان انت۔ راستیں گپ ایش انت کہ بلوچی ءِ ہماکوہنیں لچّہ کہ مُلاپازل ء آئی ءِ زمانگ ءِ لچّہ کاراں یا کہ چہ آیان ء پسیرترءِ لچہ کاراں گوشتگت انت کہ آیانی تہ انچیں رنگیں لچہ ہست اَنت کہ دوست ء واہگ ءِ بارہ ءَ گوشگ بوتگ انت بلے چوکہ دگہ اے بلوچ لچہّا نیگءَ دُراج ءَ پیشرِ وءِ بند ءَ انت ہمے لچہّانی جند ہم ’’ غزل ‘‘ انت کہ ماں آیاں گیشتر ’’ عاشقی شعر ‘‘ ءِ نام ءَ پرکنیں پرچاکہ اے عاشِقی شعر ہم ہمے ’’ غزل ‘‘ ءِ جند ءَ گوش انت۔
بلے انوگیں دہد ءَ کہ پارسی ء پارسی ءِ گیگان اُردوءِ غزل ءِ رہبند گپتگ کہ پمّا نیموّنے بوت کنت کہ اے نوکیں رنگ ءَ ماوتی بے وسیں زِردءِ کجام رنگیں باہندے ءَ پہ ارزانیں رنگے ء ترہینت کنیں۔ پرچاکہ کوہنیں بلوچی لچّہ گوشی ءِ رند گیری ماراالّم ءَ دوکارپرماایت ۔یکّے ایش کہ چہ کوہنیں لچّہ گوشگ ءِ رہبند ءَ پیسر لچّہ کار ءَ باید انت کہ بے پولنگیں زبان ء ہماپہکین بلوچی چپ ء چاگر ءِ گنجاں وتی دست ءَ بیارایت کہ ہچ رنگ ءَ مرچی دست نہ کپ انت ء دومی راہ ایش انت کہ لج ءِ دوربکنت ء کوہنیں دُرگالیں لچّہ کارانی لچّہانی تہ ء پہ ارادہے ایربدنت۔ لچہے ءِ گالاں سرء رند یابنداں دراج ء گونڈبکنت ء وتی نام اش بکنت یاکہ انچیں کوہنیں لچہّیءَ سرجمی ءَ وتی جند ءِ نام بکنت کہ پہ آئی ءِ زانگ ءَ اے لچّہ کسّ ءَ نہ اشکتگ اے کار ءَ ہماکس کنت کہ شپ ءَ روچء روچ ءَ شپ گوشگ ءِ جُہدءَ بکنت پرچاکہ ہررنگ ءَ اے رنگیں لچّہ کارروچے نہ روچے گرگ بیت۔
پمیشکامن گوشاں کہ اگہ انوگیں لچہ کارے وت ءَ کوہنیں رنگ ءِ لچّہ کارے جوڑ کنگ بلوٹ ایت ۔ بزاں آوتی پولنگاں ہچ برشُشت نہ کنت۔ البت بلوچی لچّہ ہچ رنگ ءَ گوں دگہ زبانانی رہبند ء ندارک ء گالاں پولنگ مہ بیت۔
اے رنگ ءَ من گوشاں کہ مرچیگیں بلوچی ’’ غزل ‘‘ کہ انوگیں نوکیں ’’ غزل ‘‘ ءِ رنگ ءَ گوشگ بیگ ءَ انت وتی رہبند ءَ باز جوان اِنت۔
جہدوں بوتگ کہ پہ ہمے نوکیں غزل ء بلوچی گالے شوہازبکناں کہ بلوچی ’’ غزل ‘‘ ءِ بزانت ءَ سرجم بکنت۔ بلے من ءَ چوشیں مذکاری شررنگ وش زیمرء مزن بزانتیں گالے دست نہ کپت کہ آ ’’ غزل ‘‘ ءِ جاگہ کاربدنت پمے بزانت ءَ کہ ’’ غزل ‘‘ گوں جنین ءَ سیادی کنت یاکہ چدوگیشتر ’’ لچّہ ‘‘ ءِ جندوت انچیں چیزے کہ آئی ءَ جنین ءِ درور گوشگ بوت کنت پمیشکا من ’’لچّہ ‘‘ ہم چوکہ جنینے ءَ وتی دیم ءَ ایرکُرت ء چہ آئی ءِ سمجہگ ءِ چیزاں پہ ’’غزل ‘‘ ءَ نامے درگیجگ ءِ جُہد کُرت نوں من چارات کہ اے رنگ ءَ کہ انوں یا ’’غزل ‘‘ گوشیں ’’ غزل ‘‘ ءِ تہ ءَ ہردوبندانی بزانت جتاانت۔ رگوں اے گپ ءَ گوں یکیں چیز ءَ سیادی کن انت‘ اے رنگ ءَ منی زرد ءَ منءَ گوں بلوچ جنین ءِ دستونکاں دلگوش کُرت کہ دستونک ءَ شماوت زان ات کہ ہمامہرگ ءِ دانگ انت کہ جنین آدم وتی دستان اِش بند انت اے مہرگ ء دانگ بازرنگ ءِ بنت۔ بلے ہنچورنگ گوں ہمے ردء بند ءَ یک دستے ءَ انت۔ دومی دست ءَ ہم ہمے رنگ ء ہمے ردء بند ءَ انت۔ بزاں یک تایے اے دست ءَ ‘ ء یک تایے آدست ءَ یک جتکے جوڑ بیت۔ پد ءَ ہریک جُتکے وتی جتائیں راستیں رنگے ءَ انت۔ انچوش کہ ’’تلمل ‘‘ ءَ بگردانگہ ’’ کہریا ‘‘ ءَ برس انت ہمے رنگ ءَ ءِ ہر دوبندوتی جتائیں رنگے دارانت ء وتی جتائیں بزانت ءَ وتی پادانی سرءَ وت اوشت انت۔ گوں ءِ گپّ ءَ کہ دُرست پد ءَ ہمردء ہمبند انت۔ اے رنگ ءَ من ’’ غزل ‘‘ بلوچی نام ’’ دستونک ‘‘ ایرکُرت۔ چوناہیگا عربی ءِ گال ’’ نظم ‘‘ جند ہم ’’ کمایگ ‘‘ ءَ گوش انت کہ پہ ایشی ءَ ہم ’’ لچّہ ‘‘ ءِ گال پہ ہمے بزانت ءَ زورگ بوتگ۔
پہ زانتکاریں مذکارء لچّہ کاراں گیشتر گیشینگ ءَ گوشگ نہ لوٹ ایت۔ اگاں جوان زان انت اے گال ءَ وتی بکن انت۔ اگاں چہ ’’ دستونک ‘‘ ءَ دگہ جوان تریں گالے دست بکپ ایت۔ ہم منی چم سارت بنت۔ بلے پہ ’’ غزل ‘‘ ءَ گال نبشتگ مکن اِت کہ ’’گال ‘‘ ہچ رنگ ءَ ’’ غزل ‘‘ ءِ بزانت ءَ نہ دنت۔

( مئے لوزانک 1963ء)

Share on :
Share

About Administrator

Check Also

CPEC would only be favorable for foreigners: Akhter Mengal

QUETTA: China Pakistan Economic Corridor (CPEC) has nothing to do with the native people; it …

Leave a Reply

'
Share
Share
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com